آرایه‌های ادبی در شعر ملا حسن دزلی

«آرایه‌های ادبی در شعر ملا حسن دزلی»

 

   محمد رحیم‌ غلام‌ویسی

 

مقدمه

ادبیات پر بار کردی جلوه گاه راستین انعکاس تلاش‌های مردم کرد در زمینه‌های گوناگون هنر و معارف از حماسه و داستان‌های دلکش و جذاب و تاریخ و افسانه و علم و عرفان و فلسفه و اخلاق است.

اکثر آثار ادبی ما متاسفانه یا تا کنون چاپ نشده و یا خوب و جامع به چاپ نرسیده است و اگر هم بعضی طبع و نشر یافته باشد در اختیار دوستداران کتاب در سراسر مناطق کردنشین قرار ندارد به چند دلیل: یا به جهت محدودیت امکانات توزیع یا محدود بودن یا به دلیل گرانی که خود معلول محدود بودن   تیراژ کتاب است بدین  لحاظ ضرورت ایجاد مجموعه شاهکارهای ادبیات کردی معنی پیدا می‌کند بنده در همین جا اعلام می‌کنم که راه برون شد از بحران هویت ادبی چاپ و انتشار شاهکارهای ادبیات کردی است؛ به صورت استاندارد و توسط صاحبان اندیشه و قلم، آب دریا اگر نتوان کشید/ هم به قدر تشنگی باید چشید؛ کاری که در ادبیات تمام ملل  زنده دنیا صورت گرفته است.

یکی از این آثار ارزشمند دیوان ملا حسن دزلی است که در نوع خود  بی نظیر است و از لحاظ صناعات ادبی و آرا‌یه‌های لفظی و معنوی سرآمد و از با ارزشترین آثار منظوم کردی است.

این دیوان اثر زنده ادبیات کردی است که  باید آن را از  لحاظ کاربرد صناعات  و آرایه‌های ادبی شاهکار نامید.

مقاله اینجانب تحت عنوان آرایه‌های ادبی در  شعر ملا حسن دزلی یکی از برجستگی‌ها و ویژگی‌های شعری ملا حسن دزلی را مورد توجه قرار می‌دهد.

«دوستان  استحضار دارند که شعر» در ایران دارای اختصاصاتی است و در هر دوره دارای سبک خاصی بوده است. وجه اشتراک تمام این سبک‌ها استفاده از فنون بلاغت آرایه‌‌ها و صنایع بدیعی است که اثر منظوم را از آثار منثور متمایز می‌سازد ملاحسن دزلی با توانمندی و اشراف و آگاهی تام به اصول و فنون شعری از تمام آرایه‌های لفظی و معنوی در شعر خود استفاده نموده است و علاوه بر آن به 3زبان اصیل ایرانی یعنی کردی، هورامی، فارسی و نیز به زبان مذهبی یعنی عربی شعر سرود است و با مهارت بی نظیری این 4زبان را در هم ادغام و نوع شعر بدیع و جذابی خلق نموده است که بایست بیش از پیش مورد توجه مردم و خصوصاً اهل فن و ادبیات  قرار بگیرد.

تشبیهات ملا حسن دزلی ساده و طبیعی و در نوع خود بی نظیرند و زیبای خاصی  به کلامش داده است وی بیشتر صنایعی را به کار برده که متناسب شعر اجتماعی است و با زبان لطیف شعری کژی‌ها و ناراحتی‌های سطح جامعه را به بهترین شکل بیان نموده است.

آرایه‌های ادبی در شعر ملا حسن  دزلی در خدمت هدف والاتری هستند و  ایشان آنها را به عنوان ابزار به خدمت گرفته است تا غم و شادی زمانه خود را بخوبی عیان سازد نه این که شعرش را در خدمت صنایع ادبی و آرایه‌ها به کار گرفته باشد.

از نظر رسایی و شیوایی به بهترین نحو ممکن شعرش رسا و شیوا و این خصوصیت شاعر را در زمره برترین‌های ایران قرار می‌دهد.

بیشتر اشعار ملا حسن  دزلی ریشه در فرهنگ عامه و محلی مردم منطقه هورامان به طور  احض دارد و بنا براین می‌تواند هویت اجتماعی  زمانه خود را به خوبی و بروشنی برای ما واکاوی نماید.

 اشعار ماموستا  به نوعی میراث قوم ایرانی است گر چه می‌توان مدعی بود که شاهکار ملا حسن پارا از منطقه و محل بیرون گذاشته است و سرودن اشعار  به زبان‌های فارسی و عربی دلیل بر اندیشه جهانی ملا حسن می‌باشد  همان اندیشه  انسانیم یا اومانیسم که در آثار بزرگان جهان بچشم می‌خورد.

شعر ملا حسن مجموعه‌ای کامل از فن ادبی است

بنده به اختصار قسمتی از فنون و ارایه‌های ادبی را  انتخاب و به عنوان شاهد مثال به حاضرین ارجمند تقدیم می‌نمایم با این امید که شعر ملا حسن دزلی و دیگر مولفان بزرگ این مرز و بوم مورد توجه و کنکاش قرار گیرد و نسل آینده بتواند به نحو احسن از این آثار استفاده نماید.

برای ملتی جای  تاسف  خواهد بود که آثار  گرانبهای علمی و ادبی آن به فراموشخانه سپرده شود. نسیان آثار فرهیختگان و دانشمندان یک ملت به منزله پاک شدن هویت است که از هر نوع تهاجمی ویرانگرتر خواهد بود.

صنایع لفظی – آرایه‌های ادبی: به آن دسته از تناسب‌های آوای و لفظی میان واژه‌ها پدید می‌آید می‌گویند:

صنایع لفظی و معنوی در شعر ملا حسن دزلی

واج آرای یا نغمه حروف:

تویچ ماچات مةلا و فلانیچ مةلا /ئینة فاجیعةن بیلآ وتةلآ

واج ارای با تکرار صامت‌های چ/و مصوت‌های لآ

من وینه‌ی خرووس دایم قوو قوومةن/ پةی کةلةقةندی هةر قةیسة و قوومةن

واج آرای با تکرار صامت ق و مصوت قو

سجع: نوشوگیاتو تؤئةی برای دانا/ رایةخاست گیرت خاس چةنةت زانا – سلام من الهجری نحوکبارکم/ دعا من دزلی نحو صغارکم سجع در بین کبارکم و صغارکم

سجع در بین دانا و زانا

ترصیح: فدای جیزةت بام جیزةت چةن وةشا/ هةرکس نةوةروت حةتمةن نةوةشا

ترصیع: چن وةشا/ حةتمةن نةوةشا

لایی سوئالةن لایی حیسابةن    لایی خجالةت لایی عةزابةن

جناس تام: نة قةبر با بةیمثوة سةر/ ئاخرمان خاکةن خاکمان وةسةر

کة در بیت اول بةیمث‌وة سةر/ بة معنی به خود آمدن و در بیت دوم به معنی سر فیزیکی است آدم است.

جناس ناقص:

ساخوا تاکةی ئی وةلا تمانة/ یا گةوستةم و ئی زاصمانة؟

ولاتمانة و ئی زالمانة جناس ناقص می‌باشد

جناس ناقص به حروف: ئاچی تاصلانة ئاچی  زةرةرة        مةر هةر هةذة کةرو سةرةرة

زةرةرة:  سةرةرة

ئاخر بثچارة کلول نگوون  بةخت/ پثسة توةنو روخانةی سةرسةخت

بةخت و سةخت

آرایه‌های معنوی: به آن دسته از آرایه‌های که بر پایه تناسب معنوی معنای واژه‌ها شکل می‌گیرند آرایه معنوی می‌گویند.

مراعات نظیر: سةروبن ئةحمةر رةنگی یاقووتی/ خال و میل وینةی خةتی زةمةذووتی

تضاد: ئةحمةر/ یاقووتی و زةمةذووتی از رنگ‌های طبیعی هستند

متناقص نما (paradox) عکس

ئوساگیان تو وثت بی خةبرةنی/ جةگرد عالمیه عالم تةرةنی

بی خبر به استاد نسبت داده شده است و در بیت دوم عکس آن را آشکار نموده چرا که استاد عالم‌تر و داناتر است

لف و نشر: تویچ ماچات مةلا فلانیچ مةلا/ ئینة فاجیعةن بیلآوة تةللا

و نیز در بیت: هةزار دةهةزار هزار کةرة/ ئانةتةر بارة ئیزافةکةرة

دو بیت را به عنوان لف و در بیت بعدی نشر را آورده است.

موسةلمان فرةن چیینةچ فرةتر /خةرفیای نةزان مةلای بوولآ و سةر

تلمیح: تسکنو  زةوجةین بگیرة نةزةر / ذکری وانثی چثشا جانةوةر

تسکنو و ذکری و انثی اشاره به آیات  قرآنی دارد.

تضمین: دل می‌رود ز دستم صاحبدلان خدا را / دردا که راز پنهان خواهد آشکارا /باد صبا ده خیلک از حد گذشت شوقم/ بهر عزیمت شهر آخیز کن زجارا

پرواز کن تا می رسی به سماک / یک چرخ به مثل تیاره برهوارا

دو بیت اول از حافظ شیرازی است که ملا حسن دزلی آن را در میان شعر  خود  عیناً نقل کرده است.

اغراق: پیرو مریض و عاجز چون عنکبوت لاغر/ رووت و شرول کرول چون دار هانة وا را

عریان و پیر و چلکن، پشمینةریش و کولکن/ تووکم فشولةش کردةن چون ورچ در عبارا / رگ‌های قامت من کرده به هم تقاطاطع/ چون منطقه و معدل، چون خط استوا را

اغراق در تشبیه به عنکبوت/ به درخت هانه وا/ اغراق در تشبیه موهای بدن به خرس اغراق در تشبیه رگ‌های بدن به خط استوار

حسن تعلیل: هیت و گاوش خةرمانش مةینةت           بارئاسا و زةحمةت بان‌ئاسا و خةفةت

بة وردة ئةشخال سةرش لثشثویان              بة چمچةی گةردون دؤخواش ر یویان

در این دو بیت شاعر با تخیلی فوق‌العاده زیبا بد بودن گذران زندگیش را به عهده‌ی گردون یا چرخ زمانه گذاشته است، که با قاشق تقدیر زندگیش به هم ریخته است.

مثل:

جوانیم ویةرد پیریم نمانا/ سکةی سفیدیم کول عالةم وانا- – سالآنی سالة ئثمةی بثچارة/ هةر پثمان ئثژن حةوشةتان لارة

که خود در بین عموم مردم ضرب المثل شده است.

تمثیل: سةروةک مةسبینة سةگ لةسةر سینة/ الخبیثات للخبیثینة

ئاخةکام ئنسان دةسةبرای سةگة/ رةفیقی تانجیم پث ناشیرینة

که در بیت دوم پیچیدگی و لغات مهجور بیت اول را شرح داده است

با استناد به باورهای محلی که برادری با سگ دور از انسان است.

اسلوب معادله:

سدای ئاش بةتال نةوای «ئیزرائیل»عةزم کاروان تةپل الرحیل

مات بی جةناصة، بث دةنگو ساموت

لاشة جةسةرخاک رؤح جةمةلةکوت

ایهام: ناگاه جةنالة و جةحةرةکة کةوت/  چةم نیا بةهةم وینةی یاران خوت

مثل یاران خوابید . یاران خواب اشاره به اصحاب کهف دارد.

تشبیه: سةروةک مةسینة، سةگ لةسةر سینة/ الخبیثات للخبیثینة

قةرزو هامسای سةلةم و حاجی / زةما کثشوش  هةر پثسة تانجی

از ادات تشبیه استفاده شده است. وةک و هةر از ادات تشبیه است

مجاز: به کار گرفتن واژه‌ای به جای واژه‌ای دیگر مجاز نام دارد.

ئاماو لوایا بیاو برو/ وعده وعید جة راسو جةدرو

که بیا و برو به جای ئاماولوایا مورد استفاده قرار گرفته است.

استعاره: برکشته‌های ما جز باران رحمت مبار/که کشته‌ها به کسرک معنی زراعت وباضمه

معنی کشته شدگان رامی دهد.

 و

گیان فدای خةلک و رثنمای ئینسان / شةمعی سووتاوی ریگةی کوردستان

 که در اینجا شیخ محمود را به شمع در حال سوختن تشبیه نموده است.

آرایه‌ی معنوی  کنایه:

انی اک و هراسان من ویزه ویزه میش/

که کنایه از از مگس و کیچ و سوسمار، ماموران مالیاتی و حاکمان وقت می‌باشد

تشخیص: انسان نمای نسبت دادن حالتی یا صفتی انسانی به غیر انسان:

بوسه بر گرفتن ز ساحل موج را دیوانه کرد                 طعنه بر طوفان مزن

نةسیم هور بثزة تؤ پی نامةوة

چوون عةزم حاجی بةئیحترامةوة

بنیشة هةوا وثنةی تةییارة

تا ئةوج ئةفلاک سةبعةی سةییارة

والی آخر کةنةسیم دارای آرایه تشخیص است

حس آمیزی:

مزه پیروزی را چشید

ها نیشتةن ئوجا هةم فةردةکةی فةرد /گؤش دةرو نالةی ئاسیای چةپ گةرد

گردش روزگار را به آسیاب تشبیه کرده که به راست نمی‌چرخد.

اما نکته در اینجاست که با حذف مشبه به حس درد را به چرخ گردون نسبت داده و با بیان یکی از آثار درد که ناله است حس آمیزی را به اوج رسانده است آرایه حس آمیزی به تمام و کمال در نسبت گوش دادن که به نسیم داده شده است مشهود است.

منابع:

1-  الی .... دیوان ملا حسن دزلی مردوخی،کؤ کردنةوة و لثکؤصینةوة: ئةحمةد نةزیری 1379 چاپی ئةوةص


/ 1 نظر / 90 بازدید
یادگار مردوخی

ماموسا گیان مه منون له هه مو زانیاریه جوانه.به راسی زور جوان بو.یاخوا قه لبو ساق بیت.برات یاگار مردوخی برازازای مه لا حه سه ن