مقاله رحیم غلام ویسی(رئیس انجمن ادبی ماموستا بیسارانی) در وصف ملاحامد بیسارانی

                 

مقدمه:

احیای آثار باستانی چه از نوع فیزیکی باشد و یا از نوع نرم افزاری در حقیقت دست‌یابی به خودشناسی و هویت اصیل‌ ملی است.دراین خصوص نباید بین نظریه های علمی محض(تجربی)وعلوم نظری تفاوتی قایل شدچراکه هردو سرمایه فرهنگی این مرزوبوم است. از جمله اثار مربوط به عرفان وسلسله های روحانی وشیوخدربره های ازتاریخ محمل رجوع ووثوق مردم منطقه بوده اندوقسمتی از الام مشترک انسانی را ازلحاظ روحی التیام بخشیده اند.  شاید بنظر برخی اینگونه آثار نوعی واپس‌گرای و بدتر ازآن خرافات بپندارند اما بلحاظ علمی شناخت و بررسی این آثار از نظر سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تاثیرات مثبتی در ساخت  بنیانهای فکری جامعه امروزی دارد. دراین رابطه در شرایط کنونی که جامعه ما با بحران هویت مواجه است وصل اینگونه حلقه‌ها منجر به پویای فرهنگ ملی و منطقه‌ای می‌شود و حتی اینگونه آثار فراتر از قوم، طایفه و ملیت حامل ارزشهای بزرگ انسانی است که خلاء آن در مصر کنونی به عینه مشاهده می‌شود.

(ملا حامد بیسارانی) کاتب الاسرار

بیساران از بزرگترین روستای استان کردستان که در مطقه ژاورد یا اورامانات شرقی واقع شده است این روستا به علت موقعیت جغرافیای و وضعیت خاص و منحصر بفرد خود در طول ادوار تاریخی مرکز علوم دینی و تربیتی بوده است از قرائین موجود آنچنان استنباط میگردد که بیساران از قرآن ششم هجری به بعد بطور مستدام نقش پر ارزشی در ارتقاءِ سطح علمی و فرهنگی منطقه درشته است در اواخر قرن ششم و ابتدای قرن هفتم هجری هنگامیکه سید بابا شیخ مشهور به سید بابا شیخ بیساران از روستای کلاتی به بیساران عزیمت می‌نماید در نزد ملا علی  که از مدرسان و عالمان صاحب نام آن دوران بوده است به تحصیل علوم پرداخت و در همانجا ماندگار شده است ملا علی ویرا به دامادی خود قبول کرده و یکی از دختران خود را به عقد و درآورده است ملا علی از جدا علای خانواده ذبیحی‌های بیساران که بیش از هفتصد سال در این منطقه به تدریس و تربیت و در مقام علماءِ دینی خدمت کرده‌اند از نوادگان ملاعلی که اشتها و یافته‌اند می‌توان به ملا عبدالصمد شیخ اسماعیل ـ ملا علی شیخ عبدالسلام  قاضی غفور و قاضی سعدالدین و ملا فضل‌الدین و ملا نجم‌الدین نام برد که هر کدام از علمایان برجسته زمان خود بوده‌اند.

و اما ملا حامد فرزند ملا علی از نوادگان ملا علی بزرگ می‌باشد وی در سال 1230 هجری قمری در روستای بیساران دیده به جهان گشود ابتداء در قریه بیساران به تحصیل علوم پرداخته و سپس راهی سنندج شده در سنندج ضمن تحصیل علوم دینی با یکی از عارفان صاحب نام آم شهر بنام حاج محمد صدیق سنندجی که از مریدان مولانا خالد نقشبندی بوده آشنا میگردد و از طریق نامبرده به سیر و سلوک این طریقه می‌پردازد پس از فوت مولانا خالد و انتقال رهبری طریقه نقشبندیه از شهر زور به اورامانات به خدمت شیخ عوسمان سراج‌الدین رهبر سلله مذکور ئاشیل آمده و در نزد وی به مقام و منزلت خاصی دست می‌یابد تا جائیکه شیخ‌سراج‌الدین لقب کاتب الاسرار برای وی برمی‌گزیند.

و از آن تاریخ وی از ملازمان و نزد یکان شیخ می‌گردد.

در کتاب علماء و نافی خدمت العلم تولد ملا حامد را سال 1325 و سال وفات وی را سال 1312 هجری قمری ذکر کرده است.

ملا حامد از شاعران و عرفاءِ قرن سیزدهم هجری قمری است که اشعاری از روی بجا مانده به زمان فارسی موید این نظر است نمونه‌ای از اشعار وی:

ای خوش آندم ره‌ و رسم طلب از سرگیریم

 

 

 

 

پای سرکرده ره پیر مغان درگیریم

عمر بی فایده در پی کمالات گذشت

 

 

 

 

چند روزی دگر آئینی قلندر گیریم

خاطر از وسوسه علم و آداب پاک کنیم

 

 

 

 

زنگ تردید از آیینه دل برگیریم

جای درس و جدل و بحث شب و سعی سحر

 

 

 

 

بربط و چنگ ور باب و می  و ساغر گیریم

 

ملا حامد دارای تألیفات زیادی بوده که از آنجمله کتاب ریاضی المشتاقین که شامل یک مقدمه و سه روضه و یک خاتمه می‌باشد که در مقدمه شرح حال خود را و چگونگی رسیدن بحضور مرشد و کسب طریقت می‌باشد روضه اول در بیان شرح حال ملا خالد ذی‌الجناحین در روضه دوم در بیان شرح حال شیخ سراج‌الدین و در روضه سوم دلایلاثبات طریقه و صحت آن می‌باشد.

همچنین شرحی بر مثنوی معنوی در چهار جلد نوشته که در آن اشعاری است بر وزن مثنوی که دو بیت آخر آن تاریخ تألیف آن است بدین صورت:

چون پی تاریخ سال ابتدا

 

نکته‌ای خوش معنی و شیرین اداد

خواستم از عقل گفتا معنوی

 

(شرح کُنِخ مثنوی مولوی)

 که برای سال 1281 هجری می‌باشد بررسی حساب حروف ابجد

از تالیفات دیگر ملا حامد شرحی است بر گلشن راز شبستری و شرحی بر منظومه ابن ارسلان و  منظومه‌ای هم در عقاید دارد همه آثار ملا حامد به چاپ نرسیده و امید است که روزی هم آنها چاپ و به دست علاقه‌مندان برسند.

اهمیت کار ملا حامد زمانی نمایان می‌شود که به این نکته توجه شود که به اوج گرفتن طریقه نقشبندیه و انتقال رهبریت آن به اورامان می‌باشد طریقه نقشبندیه یکی از دو طریقه بزرگ در منطقه می‌باشد که نقش ملا حامد را نمی‌توان در گسترش و تداوم این فرقه نادیده گرفت زیرا وی در مقام مدرس بزرگ خانقاه ته‌ویلی و همچنین در مقام کاتب الاسرار شیخ‌ سراج‌الدین و بعهده گرفتن تربیت و آموزش فرزندان شیخ مقام ممتازی را برای خود کسب کرده از شاگردان وی می‌‌توان به شیخ عبدالرحمن ملقب به البوفاءِ فرزند شیخ سراج الدین نامبرد الوفاءِ از شاعران برجسته اورامانات است که اشعار عرفانی وی زبانزد خاص و عام می‌باشد.

سایر فرزندان شیخ از جمله دو تن از آنها بنا‌م‌های شیخ محمد ملقب به بهاء‌ِالدین و شیخ عمر ملقب به ضیا‍ءِ‌الدین هر دو از رهبران بزرگ طریقه نقشبندیه در دوران خود بوده‌اند که با فوت شیخ‌ ضیاءِ الدین طریقه نقشبندیه به دو شاخه بهاءِالدینی و ضیاءِالدینی منشعب گردید که بعد از فوت ایشان هم‌چنان آن انشعاب به حال خود باقی و به پیروان علاءِالدینی و حسام‌الدینی مشهور گردیدند.

در زمان حیات شیخ سراج‌الدین شهرت طریقه نقشبندیه از مرزهای ایران و عراق گذشته و به کلیه بلاد اسلامی آن روز از شاخ آفریقا گرفته تا پاره‌ای از اروپای شرقی و‌آسیای میانه و هند و پاکستان گسترش یافته است مکاتبات شیخ با این همه مرید و منسوب پراکنده در گستره جهان اسلام تنها به کمک عالم و دانشمندی بردستی همچو ملا حامد امکان درشته است ملا حامد پس از فوت شیخ همچنان با جانشینان شیخ ارادت داشته و ایشان هم از علم و اخلاق و تواناییهای وی بهره‌مند گردیده‌اند هر نوع جنبش اجتماعی‌خواه مذهبی و عرفانی و یا سیاسی و غیره احتیاج به انسانهای توانمندی دارد که در آن زمینه دارای تبحر و صلاحیت ویژه‌ای باشند که از این نظر ملاحامد برای گسترش و اقتدار طریقه نقشبندیه سنگ تمام را گذشته‌ است که جوامع اسلامی از خدمات وی بهره‌مند شده‌اند

بررسی آثار ملا حامد نشان می‌دهد که بیشتر وقت ایشان صرف انجام مراسم مربوط به سیر و سلوک، اجرای احکام شرعی همچنین انجام مکاتبات شیخ‌ عثمان و فرزندانش شیخ بهاء الدین و عمر ضیاءالدین شده است، با این حال همین اندازه از آثار منظوم و منثور ایشان که اکنون در دست ماست نشان از توانای و تبحر در همه فنون صناعی و بلاغی دارد. همچنین قریحه و ذوق شاعری که ملا حامد را در ردیف شاعران بزرگ قرار می‌دهد غزلش دارای لطافت و ظرافت خاص و قصایدش به سبک قصیده گویان بزرگ پارسی از تشبیب و تغزل و حسن تخلص و حسن ختام برخوردار است.

نثرش ادیبانه و منسجم و به همه آرایشهای لفظی و معنوی فنون بلاغت مزین است.

در جلد دوم «یادی مه‌ردان»  استاد ملا عبد‌الکریم مدرس از تالیفات وی غیر از کتاب ریاض المشتافین آثار ذیل را نام می‌برد:

1ـ شرح مثنوی معنوی مولانا جلال‌الدین رومی به زبان فارسی در سه مجلد

2ـ اصول ایمان و اسلام به زبان هورامی که استاد عبدالکریم مدرس آنرا به کردی سورانی ترجمه نموده است.

3ـ حاشیه‌ای به گلشن‌راز شیخ محمود شبستری

4ـ شرحی بر منظومه «الزبده» در فقه شافعی به زبان فارسی

5ـ شرحی بر منظومه «ذات الشفا» اثر فقیه و متکلم بزرگ کُرد ابن الحاج. این شرح هم به زبان فارسی است.

مهمترین اثر ملا حامد که تاکنون شناخته شده است کتاب ریاض المشتاقین است که در سال 1274 هـ.قـ  به تحریردرامده است آغاز و پایان کتاب معلوم نیست و آنچه معلوم است در اواخر روضه سوم در مبحث خلفای سراج‌الدین در ترجمه ملا احمد نودشه‌ی می‌نویسد: «حال تحریر که سنه 1277 است آنرا همان سال یا سال بعد ذکر کرده است.

نثر ملا حامد بیسارانی:

بنظر محققان بزرگ ادبیات ایران کتاب گلستان شیخ سعدی محور تغییر و تطور نثر فارسی است. بی‌شک کتاب ریاض‌المشتاقین متأثر از گلستان که خود متأثر از آیات قرآن کریم بوده است. که حدود پانصد سال جریان ادبی فارسی زبانان را شکل داده است. شیوه نگارش کتاب گلستان براساس نثر موزن ساده تا مصنوع می‌باشد که نویسندگان متاخر از سعدی را تا قرن حاضر تحت تأثیر قرار داده است. از المشتافین نیز بر این شیوه نگارش یافته است: برای نمونه این جمله که: جمعی از یاران که انیس من بودند و در حجره الفت بعضی سبق خوان و بعضی رفیق و جلیس بودند. این عبارت گلستان را در ذهن تداعی می‌کند که: «تا یکی از دوستان که در کجاوه انیس من بود و در حجره جلیس، به رسم قدیم از در درآمد.

نظم ملا حامد بیسارانی:

اشعار منظومه ملا حامد در کل متأثر از عرفان و توجه به وحدت وجود به عارفان بزرگ همچو عطار نیشابوری، حافظ شیرازی و مولوی برای نمونه می‌توان به کل اشعار ایشان توجه نمود از جمله:

قطره‌ای ناگه به عمانی رسید/ خوشیتن را ناپدید و محو دید/ ذره‌ای با آفتابی شد قرین/ از وجود خوشیتن خلوت گزین/ مفلسی شد غرق در دریای جود/ کس چه داند وصف آن حالت نمود/

و

احمقی: دردی است فعلش مشکل است

پای احمق تا به زانو در گِل است

مانده در جهل مُرکب خویش را

زیرک، دانا شمارد جاهل است

عقل را میزان سرّ اولیا ساخته

مد هوش و هست و غافل است

زیرک و داناست اما زیرکی

کار نیاید سحرش اینجا باطل است.

منابع ـ 1ـ ریاض المشتاقین ملا حامد کاتب الاسرار

2ـ مشاهیر کرد بابا مردوخ روحانی

3ـ میژوی هورامان و برخی از نوشته‌جات ملا عبدالصمد توداری

4ـ سایر نوشته‌های پراکنده در خصوص ملا حامد بیسارانی

 

 

 

/ 8 نظر / 23 بازدید
حسين درياباري

سلام خدمت همه دوسناني كه در انجمن تلاش مي كنند كاش همانند ساير كشورهاي توسعه يافته برگذاري اينگونه همايشها وكتگره ها توسط انجمنها وتشكلهاي غير دولتي برگذار مي شد .قطعا فرهيخته گاني همچون اقاي ذبيحي واقاي غلامويسي نه تنها تواناي برگذاري اينگونه مراسمهارادارند بلكه شرايط وزمينه لازم نيزدرانجمن فراهم است واكنون بر مسولان فرهنگي استان است كه در راستاي اجراي سند 20ساله توسه كشور نسبت به واگذاري بخشي از وظايف خود اقدام نمايند.

حسين درياباري

[عینک]

نوشين احمدي

مردم بيساران واقعا نسبت به سرمايه هاي فرهنگي خود خيلي بي تفاوتند واقعا جاي تعجب است

سارا الياسي

سلام ازهمه كساني كه در راه شكوفاي بسط وفرهنگ ملي واصيل ايراني خصوصا زبان فارسي تلاش مي كنند قدرداني وده س پي خوشانه يان پي ده ليم

ارام

[گل]دوستا ن عزيزخسته نباشيد

ارشيا

سلام انتظاري كارفره ترمان هه س له كاك رحيم اوه بو دياري نيه

نورماندي

سلام ميخواستم ببينم بااين پيشينه وسابقه طولاني در علم مردم ان منطقه الان جيزي براي ارايه دارند واگه دارند كو[زبان]

نورماندي

[قلب]دوست دارم عزيز