نگاهی به زبان هورامی و جایگاه کاک عثمان

محمد رحیم غلام ویسی *

------------------------------------------------

پیشرفت های بشری خصوصاً در چند دهه گذشته بر تمامی زندگی انسان تاثیرگذاشته است و اگر خوشبینانه فکر کنیم این تاثیرات در جهت رفاه و آسایش است.  انتشار مقالات و کتب علمی به صورت رسانه فایل الکترونیکی و غیره نمونه های از این پیشرفت می باشند یکی از ویژگیهای عصر ارتباطات برنامه ریزی برای رسیدن به دانش در کمترین زمان ممکن است،  تحقیق در حوزه زبان نیز همانند هر نوع تحقیق و بررسی علمی  در حال حاضر به راحتی ممکن است اما آنچه هدف این مقاله می باشد مبنا قراردادن روش علمی در تولید مقالات و کتابهای مرتبط با زبان می باشد و نیز تذ کاری به مردم فرهنگ دوست این مرز بوم است جهت ضبط و پاس داشت سرودهای کهن هورامی خصوصاً سروده های
 کاک عثمان هورامی می باشد.

دانشنامه ویکی پدیا, تقسیم بندی زبانهای ایرانی تبار غربی, زبانهای کردی تبار را اینگونه تقسیم بندی نموده است: سورانی, کرمانجی, کلهری, لکی و در کمال تعجب زبان بلوچی را در ذیل تقسیم بندی فوق و پس از آن زبان زازا و گورانی را آورده است . در ادامه آورده است که بیشتر زبان شناسان معتقد ند  شاخه زازا, گورانی از زبانهای شمال غربی ایرانی تبار زیر شاخه ای از کردی تأثیر می گیرند اما برخی با این دیدگاه موافق نیستند و زازا گورانی را از زبانهای شمال غربی می دانند. به نظر اینجانب در بررسی جدول زبانهای ایرانی از دانشنامه مذکور چنین استنباط می شود که زبان زازاکی همان زبان هورامی است و زبان هورامی زبان غالب رسمی امپراطوری دوران مادها بوده است که امروزه به زبان پارسی میانه مشهور است .

در همه منابعزبان شناسی مندرج درذیل این مقاله زبان زازا و گورانی با هم آمده است اما هیچ محققی تا کنون روشن نساخته است که زبان گورانی چیست گویشوران آن چه کسانی هستند و کدام منطقه جغرافیان محل و مأمن و مسکن این زبان است .اینکه برخی زبان اورامی.اذری کهن .گیلکی و...رادرزمرهزبان گورانی قلمداننموده اند فاقد اسناد ودلایل زبانشناسی ومنطق مرتبط بان هستند.   ما زبان هورامی را مستقل داریم که در دانشنامه ها و پایان نامه ها به سهو و یا به عمد به غلط آنرا گورانی می نامند در صورتی که گورانی اسم خاص آواز, ترانه های ملی و یا مذهبی و در یک کلام موزیک ملت ساکن در منطقه اورامان است که به زبان هورامی تکلم می کنند ادبیات, دیوان اشعار, اسناد تاریخی سنگ نوشته راه و رسم مخصوص مراسمهای ویژه دارند و هرگونه چشم پوشی از این موضوع را تحریف تاریخ و نادیده گرفتن گنجینه زبان و ادبیات مشترک ملی ایرانیان وسرمایه انسان می دانیم.

بنابراین اینجانب به نویسندگان کورد زبان بطور عموم و هورامی زبان به طور اختصاصی توصیه می کنم پیرامون این موضوع تحقیقی جامع و مانعی بعمل آورند تا اجازه ندهیم پیش از این زبان هورامی دستخوش بازی کلمات تحریف و انکار واقع شود هرفردی باید به هویت انسانی وملیت خود افتخار کند.زبان هورامی نیز مایه افتخار ماست.

                 *****************************************

ما کهنترین اسناد تاریخی همچون قباله هورامان و نوشته های ماریفت و دیگر آثار مرتبط را داریم و در دوران متأخرنیزادباو شعرای بزرگی همانند ماموستا بیسارانی , صیدی هورامی و نیز و در دوران اخیر شیخ حامد بیسارانی یا کاتب الاسرار و نیز مولوی تاگوزی را داریم که مایه مباهاتو ستارگان عالم ادب و شعرند با این پیشینه قوی از لحاظ فورمت ادبی در زمینه موسیقی نیزعقاب بلند پروازوصدای ابدی اوسمان هورامی راداریم. یکی از شاخصه های شناخت یک ملت و یک فرهنگ و یک تمدن سروده های آن ملت است در این میان گورانی  سرو گردنی از تمام سرود های موجود در عالم بالاتر دارد چرا که حاصل فرهنگ انسانی و مویه مشترک تمام بشریت است .کندو کاو در گورانی مطمئناً ما را به مرتبه و پایه تاریخی و سیاسی و اجتماعی فرهنگ هورامی رهنمون خواهد ساخت, و دیری نخواهد پائید که معترف خواهیم شد که گورانی زبان مشترک تمام انسانهاست که از درد دوری, غم و یا شادی در گوشمان طنین انداز می شود. در این میان اوسمان هورامی جایگاه و مرتبه والایی دارد. پس از اختراع رادیو و ظبط گورانیها اوسمان هورامی در ایران و خاصتاً در مناطق کردنشین موسیقی وترانه غالب شده است. گرچه کاک اوسمان تحصیلات دانشگاهی ندارد اما استعداد خدادادی و اهتمام ایشان به گورانی سرایی ضبط و پخش ان در رادیو کرمانشاه و مریوان از ایشان استاد فرهیخته و بی بدیل ساخت .این امکان وجود دارد که در خانواده خالدی کمینه ای ها و یا دیگر خانواده های هورامی از زمانهای دور یعنی از دوران حضرت زرتشت «گاثاها» و دیگر مناجاتهای زرتشتی به وسیله گورانی سرایان بلند آوازه ای سروده شده باشند که بدلیل فقدان وسیله ضبط و نگهداری و نیز نبود تاریخ مکتوب ملی و محلی در حوزه اجتماعی اکنون ما اطلاع چندانی از آنها نداریم. اکنون باید بیش از پیش گورانی را بشناسیم و تلاش در نگهداری آن و همچنین به روز نمودن سرود ها داشته باشیم. چرا که در طی گذشت زمان سلیقه ها  دچار تحول و تطور شده و چنانچه توسط هنرمندان تلاشی در جهت به روز آوری گورانی و یادگار های کاک عسمان هورامی ننمایند امکان جایگزینی نخواهیم داشت . پیشنهاد اختصاصی اینجانب این است که انجمن های ادبی وفرهنگی همانند وژین. بیسارانی. اوینه و........ همت نمایند و تمام سرودهای کاست وغیر کاست کاک اوسمان را گرداوری و بعنوان گنجینه فرهنگی این ملت نگهداری و در مواقع لازم در اختیار پژوهشگران و دانشجوایان قرار دهند. ما باید زبان, فرهنگ, ادبیات و موسیقی را نه تنها حفظ بلکه به روز و کاربردی نمائیم چرا که زبان و فرهنگ سرمایه مشترک انسانی تمام انسانهاوهویت ما ست.قابل ذکر است که قریب اکثریت گورانیهای منطقه هورامان وکاک عثمان را ماموستا حمه شریف علیرمای از سال 1360تاکنون در کتابی بنام سیاوچمانه گرد اوری نموده واماده چاپ می باشد که از دلسوزان فرهنگ این مرزوبوم تقاضای مساعدت جهت تسریع در چاپ این کتاب رادارم.

*******************************************************************

زبانهای ایرانی از خانواده بزرگ زبانهای هند و اروپایی هستند مهمترین زبانهای ایرانی , فارسی, کردی, پشتو, بلوچ, لری, گیلکی, دیلمی, تالشی, تاتی و آسی.

               *****************************************

دوره باستان از 20 قرن تا 3 قرن قبل از میلاد یعنی 1700سال را در بر می گیرد. اولین زبان نوشتاری فارسی سنگ نوشته بیستون مربوط به قرن ششم قبل از میلاد است.اولین زبان نوشتاری نوشته های دوره سومر وپس ازان اشور می باشد.

            *******************************************

منابع :

1:  ویکی پدیا دانشنامه جهانی

2:  ماخذ شناسی کتابهای کردی، عزیز مصطفایی صفحه 3

3:  ایوبی، اسماعیل، فرهنگ اسلامی ، انتشارات تابش 1381 صفحه 212

4: دانشنامه بریتانیا

 

 

--------------------------------------------------------------------

* مدیر مسئول فصلنامه فرهنگی ، ادبی و علمی ژیوار

«آرایه‌های ادبی در شعر ملا حسن دزلی»

 

   محمد رحیم‌ غلام‌ویسی

 

مقدمه

ادبیات پر بار کردی جلوه گاه راستین انعکاس تلاش‌های مردم کرد در زمینه‌های گوناگون هنر و معارف از حماسه و داستان‌های دلکش و جذاب و تاریخ و افسانه و علم و عرفان و فلسفه و اخلاق است.

اکثر آثار ادبی ما متاسفانه یا تا کنون چاپ نشده و یا خوب و جامع به چاپ نرسیده است و اگر هم بعضی طبع و نشر یافته باشد در اختیار دوستداران کتاب در سراسر مناطق کردنشین قرار ندارد به چند دلیل: یا به جهت محدودیت امکانات توزیع یا محدود بودن یا به دلیل گرانی که خود معلول محدود بودن   تیراژ کتاب است بدین  لحاظ ضرورت ایجاد مجموعه شاهکارهای ادبیات کردی معنی پیدا می‌کند بنده در همین جا اعلام می‌کنم که راه برون شد از بحران هویت ادبی چاپ و انتشار شاهکارهای ادبیات کردی است؛ به صورت استاندارد و توسط صاحبان اندیشه و قلم، آب دریا اگر نتوان کشید/ هم به قدر تشنگی باید چشید؛ کاری که در ادبیات تمام ملل  زنده دنیا صورت گرفته است.

یکی از این آثار ارزشمند دیوان ملا حسن دزلی است که در نوع خود  بی نظیر است و از لحاظ صناعات ادبی و آرا‌یه‌های لفظی و معنوی سرآمد و از با ارزشترین آثار منظوم کردی است.

این دیوان اثر زنده ادبیات کردی است که  باید آن را از  لحاظ کاربرد صناعات  و آرایه‌های ادبی شاهکار نامید.

مقاله اینجانب تحت عنوان آرایه‌های ادبی در  شعر ملا حسن دزلی یکی از برجستگی‌ها و ویژگی‌های شعری ملا حسن دزلی را مورد توجه قرار می‌دهد.

«دوستان  استحضار دارند که شعر» در ایران دارای اختصاصاتی است و در هر دوره دارای سبک خاصی بوده است. وجه اشتراک تمام این سبک‌ها استفاده از فنون بلاغت آرایه‌‌ها و صنایع بدیعی است که اثر منظوم را از آثار منثور متمایز می‌سازد ملاحسن دزلی با توانمندی و اشراف و آگاهی تام به اصول و فنون شعری از تمام آرایه‌های لفظی و معنوی در شعر خود استفاده نموده است و علاوه بر آن به 3زبان اصیل ایرانی یعنی کردی، هورامی، فارسی و نیز به زبان مذهبی یعنی عربی شعر سرود است و با مهارت بی نظیری این 4زبان را در هم ادغام و نوع شعر بدیع و جذابی خلق نموده است که بایست بیش از پیش مورد توجه مردم و خصوصاً اهل فن و ادبیات  قرار بگیرد.

تشبیهات ملا حسن دزلی ساده و طبیعی و در نوع خود بی نظیرند و زیبای خاصی  به کلامش داده است وی بیشتر صنایعی را به کار برده که متناسب شعر اجتماعی است و با زبان لطیف شعری کژی‌ها و ناراحتی‌های سطح جامعه را به بهترین شکل بیان نموده است.

آرایه‌های ادبی در شعر ملا حسن  دزلی در خدمت هدف والاتری هستند و  ایشان آنها را به عنوان ابزار به خدمت گرفته است تا غم و شادی زمانه خود را بخوبی عیان سازد نه این که شعرش را در خدمت صنایع ادبی و آرایه‌ها به کار گرفته باشد.

از نظر رسایی و شیوایی به بهترین نحو ممکن شعرش رسا و شیوا و این خصوصیت شاعر را در زمره برترین‌های ایران قرار می‌دهد.

بیشتر اشعار ملا حسن  دزلی ریشه در فرهنگ عامه و محلی مردم منطقه هورامان به طور  احض دارد و بنا براین می‌تواند هویت اجتماعی  زمانه خود را به خوبی و بروشنی برای ما واکاوی نماید.

 اشعار ماموستا  به نوعی میراث قوم ایرانی است گر چه می‌توان مدعی بود که شاهکار ملا حسن پارا از منطقه و محل بیرون گذاشته است و سرودن اشعار  به زبان‌های فارسی و عربی دلیل بر اندیشه جهانی ملا حسن می‌باشد  همان اندیشه  انسانیم یا اومانیسم که در آثار بزرگان جهان بچشم می‌خورد.

شعر ملا حسن مجموعه‌ای کامل از فن ادبی است

بنده به اختصار قسمتی از فنون و ارایه‌های ادبی را  انتخاب و به عنوان شاهد مثال به حاضرین ارجمند تقدیم می‌نمایم با این امید که شعر ملا حسن دزلی و دیگر مولفان بزرگ این مرز و بوم مورد توجه و کنکاش قرار گیرد و نسل آینده بتواند به نحو احسن از این آثار استفاده نماید.

برای ملتی جای  تاسف  خواهد بود که آثار  گرانبهای علمی و ادبی آن به فراموشخانه سپرده شود. نسیان آثار فرهیختگان و دانشمندان یک ملت به منزله پاک شدن هویت است که از هر نوع تهاجمی ویرانگرتر خواهد بود.

صنایع لفظی – آرایه‌های ادبی: به آن دسته از تناسب‌های آوای و لفظی میان واژه‌ها پدید می‌آید می‌گویند:

صنایع لفظی و معنوی در شعر ملا حسن دزلی

واج آرای یا نغمه حروف:

تویچ ماچات مةلا و فلانیچ مةلا /ئینة فاجیعةن بیلآ وتةلآ

واج ارای با تکرار صامت‌های چ/و مصوت‌های لآ

من وینه‌ی خرووس دایم قوو قوومةن/ پةی کةلةقةندی هةر قةیسة و قوومةن

واج آرای با تکرار صامت ق و مصوت قو

سجع: نوشوگیاتو تؤئةی برای دانا/ رایةخاست گیرت خاس چةنةت زانا – سلام من الهجری نحوکبارکم/ دعا من دزلی نحو صغارکم سجع در بین کبارکم و صغارکم

سجع در بین دانا و زانا

ترصیح: فدای جیزةت بام جیزةت چةن وةشا/ هةرکس نةوةروت حةتمةن نةوةشا

ترصیع: چن وةشا/ حةتمةن نةوةشا

لایی سوئالةن لایی حیسابةن    لایی خجالةت لایی عةزابةن

جناس تام: نة قةبر با بةیمثوة سةر/ ئاخرمان خاکةن خاکمان وةسةر

کة در بیت اول بةیمث‌وة سةر/ بة معنی به خود آمدن و در بیت دوم به معنی سر فیزیکی است آدم است.

جناس ناقص:

ساخوا تاکةی ئی وةلا تمانة/ یا گةوستةم و ئی زاصمانة؟

ولاتمانة و ئی زالمانة جناس ناقص می‌باشد

جناس ناقص به حروف: ئاچی تاصلانة ئاچی  زةرةرة        مةر هةر هةذة کةرو سةرةرة

زةرةرة:  سةرةرة

ئاخر بثچارة کلول نگوون  بةخت/ پثسة توةنو روخانةی سةرسةخت

بةخت و سةخت

آرایه‌های معنوی: به آن دسته از آرایه‌های که بر پایه تناسب معنوی معنای واژه‌ها شکل می‌گیرند آرایه معنوی می‌گویند.

مراعات نظیر: سةروبن ئةحمةر رةنگی یاقووتی/ خال و میل وینةی خةتی زةمةذووتی

تضاد: ئةحمةر/ یاقووتی و زةمةذووتی از رنگ‌های طبیعی هستند

متناقص نما (paradox) عکس

ئوساگیان تو وثت بی خةبرةنی/ جةگرد عالمیه عالم تةرةنی

بی خبر به استاد نسبت داده شده است و در بیت دوم عکس آن را آشکار نموده چرا که استاد عالم‌تر و داناتر است

لف و نشر: تویچ ماچات مةلا فلانیچ مةلا/ ئینة فاجیعةن بیلآوة تةللا

و نیز در بیت: هةزار دةهةزار هزار کةرة/ ئانةتةر بارة ئیزافةکةرة

دو بیت را به عنوان لف و در بیت بعدی نشر را آورده است.

موسةلمان فرةن چیینةچ فرةتر /خةرفیای نةزان مةلای بوولآ و سةر

تلمیح: تسکنو  زةوجةین بگیرة نةزةر / ذکری وانثی چثشا جانةوةر

تسکنو و ذکری و انثی اشاره به آیات  قرآنی دارد.

تضمین: دل می‌رود ز دستم صاحبدلان خدا را / دردا که راز پنهان خواهد آشکارا /باد صبا ده خیلک از حد گذشت شوقم/ بهر عزیمت شهر آخیز کن زجارا

پرواز کن تا می رسی به سماک / یک چرخ به مثل تیاره برهوارا

دو بیت اول از حافظ شیرازی است که ملا حسن دزلی آن را در میان شعر  خود  عیناً نقل کرده است.

اغراق: پیرو مریض و عاجز چون عنکبوت لاغر/ رووت و شرول کرول چون دار هانة وا را

عریان و پیر و چلکن، پشمینةریش و کولکن/ تووکم فشولةش کردةن چون ورچ در عبارا / رگ‌های قامت من کرده به هم تقاطاطع/ چون منطقه و معدل، چون خط استوا را

اغراق در تشبیه به عنکبوت/ به درخت هانه وا/ اغراق در تشبیه موهای بدن به خرس اغراق در تشبیه رگ‌های بدن به خط استوار

حسن تعلیل: هیت و گاوش خةرمانش مةینةت           بارئاسا و زةحمةت بان‌ئاسا و خةفةت

بة وردة ئةشخال سةرش لثشثویان              بة چمچةی گةردون دؤخواش ر یویان

در این دو بیت شاعر با تخیلی فوق‌العاده زیبا بد بودن گذران زندگیش را به عهده‌ی گردون یا چرخ زمانه گذاشته است، که با قاشق تقدیر زندگیش به هم ریخته است.

مثل:

جوانیم ویةرد پیریم نمانا/ سکةی سفیدیم کول عالةم وانا- – سالآنی سالة ئثمةی بثچارة/ هةر پثمان ئثژن حةوشةتان لارة

که خود در بین عموم مردم ضرب المثل شده است.

تمثیل: سةروةک مةسبینة سةگ لةسةر سینة/ الخبیثات للخبیثینة

ئاخةکام ئنسان دةسةبرای سةگة/ رةفیقی تانجیم پث ناشیرینة

که در بیت دوم پیچیدگی و لغات مهجور بیت اول را شرح داده است

با استناد به باورهای محلی که برادری با سگ دور از انسان است.

اسلوب معادله:

سدای ئاش بةتال نةوای «ئیزرائیل»عةزم کاروان تةپل الرحیل

مات بی جةناصة، بث دةنگو ساموت

لاشة جةسةرخاک رؤح جةمةلةکوت

ایهام: ناگاه جةنالة و جةحةرةکة کةوت/  چةم نیا بةهةم وینةی یاران خوت

مثل یاران خوابید . یاران خواب اشاره به اصحاب کهف دارد.

تشبیه: سةروةک مةسینة، سةگ لةسةر سینة/ الخبیثات للخبیثینة

قةرزو هامسای سةلةم و حاجی / زةما کثشوش  هةر پثسة تانجی

از ادات تشبیه استفاده شده است. وةک و هةر از ادات تشبیه است

مجاز: به کار گرفتن واژه‌ای به جای واژه‌ای دیگر مجاز نام دارد.

ئاماو لوایا بیاو برو/ وعده وعید جة راسو جةدرو

که بیا و برو به جای ئاماولوایا مورد استفاده قرار گرفته است.

استعاره: برکشته‌های ما جز باران رحمت مبار/که کشته‌ها به کسرک معنی زراعت وباضمه

معنی کشته شدگان رامی دهد.

 و

گیان فدای خةلک و رثنمای ئینسان / شةمعی سووتاوی ریگةی کوردستان

 که در اینجا شیخ محمود را به شمع در حال سوختن تشبیه نموده است.

آرایه‌ی معنوی  کنایه:

انی اک و هراسان من ویزه ویزه میش/

که کنایه از از مگس و کیچ و سوسمار، ماموران مالیاتی و حاکمان وقت می‌باشد

تشخیص: انسان نمای نسبت دادن حالتی یا صفتی انسانی به غیر انسان:

بوسه بر گرفتن ز ساحل موج را دیوانه کرد                 طعنه بر طوفان مزن

نةسیم هور بثزة تؤ پی نامةوة

چوون عةزم حاجی بةئیحترامةوة

بنیشة هةوا وثنةی تةییارة

تا ئةوج ئةفلاک سةبعةی سةییارة

والی آخر کةنةسیم دارای آرایه تشخیص است

حس آمیزی:

مزه پیروزی را چشید

ها نیشتةن ئوجا هةم فةردةکةی فةرد /گؤش دةرو نالةی ئاسیای چةپ گةرد

گردش روزگار را به آسیاب تشبیه کرده که به راست نمی‌چرخد.

اما نکته در اینجاست که با حذف مشبه به حس درد را به چرخ گردون نسبت داده و با بیان یکی از آثار درد که ناله است حس آمیزی را به اوج رسانده است آرایه حس آمیزی به تمام و کمال در نسبت گوش دادن که به نسیم داده شده است مشهود است.

منابع:

1-  الی .... دیوان ملا حسن دزلی مردوخی،کؤ کردنةوة و لثکؤصینةوة: ئةحمةد نةزیری 1379 چاپی ئةوةص

مقاله رحیم غلام ویسی(رئیس انجمن ادبی ماموستا بیسارانی)در وصف ملاحامد بیسارانی

ارائه شده در کنگره ملاحامد بیسارانی در شهرستان سروآباد

برای دیدن مقاله به ادامه مطلب بروید.

 

 

ادامه مطلب ...