- بیساران (٢٩)
- نوری شهابی (٢٤)
- بیسارانی (٤)
- عدنان ذبیحی (٤)
- ملاحامد بیسارانی (٤)
- رحیم غلام ویسی (۳)
- هورامان (٢)
- انجمن بیسارانی (٢)
- کنگره ملاحامد بیسارانی در سروآباد (٢)
- کنگره ملاحامد بیسارانی (٢)
- روستای بیساران (٢)
- عکس بیساران (٢)
- ماموستا بیسارانی (٢)
- نمایشگاه کتاب (٢)
- مریوان (۱)
- اطلاعیه (۱)
- نوروز (۱)
- حلبچه (۱)
- مقاله کنگره 88 (۱)
- رحیم غلام ویسی (رئیس انجمن) (۱)
- عه دنان زه بیحی (۱)
- نی زن بیسارانی (۱)
- ملامصطفی شاعر پاییزی (۱)
- عکس از نوری شهابی (۱)
- عثمان هورامی (۱)
- مقاله محمد شریف علی رمایی در وصف بیسارانی (۱)
- عشق در اندیشه بیسارانی (۱)
- بیسارانی - کوروش امینی (۱)
- برهان اختر (۱)
- عمر فاروقی- ماموستا بیسارانی (۱)
- فصل نامه زیوار (۱)
- هشتین شماره فصل نامه ژیوار منتشر شد (۱)
- مقاله عمر فاروقی در وصف ملا حامد بیسارانی (۱)
- مقاله شهباز محسنی در وصف ملاحامد بیسارانی (۱)
- دانلود فایل pdf اشعار ماموستا بیسارانی (۱)
- ملا حامد بیسارانی (۱)
- عکسی زیبا از روستای بیساران (۱)
- بساران (۱)
- سی امین سالگرد شهید ملا محمد ذبیحی (۱)
- شهید ملامحمد ذبیحی (۱)
- شهید ذبیحی (۱)
- آگهی برگزاری مجمع عمومی موسسه فرهنگی - ادبی ماموست (۱)
- مجمع عمومی انجمن بیسارانی (۱)
- درگذشت دکتر ابراهیم یونسی (۱)
- دکتر یونسی (۱)
- ابرهیم یونسی (۱)
- حسن قطبی (۱)
- به بهانه نوروز چشمیدر (۱)
- "راپورتیک له سه ر نه وروزی هه ورامان" (۱)
- نوروز هورامان (۱)
- حه له بچه (۱)
- بمباران شیمیایی حلبچه (۱)
- "له سه ر ناوی بیساران" (۱)
- پیشانگایه کی کتیب (۱)
- عکس هایی از برگزاری نمایشگاه کتاب در روستای بیسارا (۱)
- ملا عارف ذبیحی (۱)
- ئوسمان هه ورامی (۱)
- عثمان هورامی رامی (۱)
- ئوسمان هه ورامی سمان (۱)
- نگاهی به زبان هورامیو جایگاه کاک عثمان (۱)
- «آرایههای ادبی در شعر ملا حسن دزلی& (۱)
- کنگره ملا حامد بیسارانی - سرواباد (۱)
- ای پادشه خوبان (۱)
- کنگره ملا حامد بیسارانی (۱)
- ککنگره ملاحا بیسارانی (۱)
- وری شهابی (۱)
- ملاحامدبیسارانی (۱)
ئةنسیکلؤثیدیاو بصسارانی
شیثانة
شکةش نیةنة ضنة هةرمانؤ طردَوو ئةدیبا و شاعصرا بة تایبةت شاعصرص مةحاپوو هةورامانی ( بة بؤنةو برصو هؤرکارص تایبةتیص ئا وةپاتیة) بة کةمصو تةرسیةوة، متاومصنة جة یةرص بةشص واریةنة خاپبةندیشا کةرمص(1) :
1 . کصبیةی وةشکةردَةی ( هؤظیةت سازی )
2 . زوان
3 . ئةدةبیات
جة بةشوو هؤظیةت سازیةنة ثصسنة حةپقصوص ثةیوةندیدارص بةینوو ویةردَةو ئیسةو هةورامانیةنة و حةر ثاسنة جة تپانصوص سةرتةرةوة ثصسنة بیةی و کیانصوی هامبةش بة هةرمانکةردَةی ضنی شصعرص و ئاردَةی برصو جة دةردَةدپةکا ، داپغةکا ، ئؤستورةکا ، ویةردَةهامبةشةکا و حةز و ئاواتة ناماکص کارشا کةردَةن و حةر ئینة لاو برصو فاکتصتةرصنة بیةن بة هؤرکارو وةشبیةی هؤظیةتصوی هامبةشی .
زوان : زوان ثصسنة بنةأةتیتةرین فاکتوو فةرهةنط و نةتةوةی ، ئصندة هةمیةتدار و یاطةطیرا کة بیةی ئصنسانی بة بص زوان ضصوصوی غةریب مرمانؤنة ، بة جؤرصو کة متاومص ئصنسانی حةیوانی قسةکةر واضمصنة و جة لایةنصوتةرةوة هؤرطصرتةی ئی زوانیة ئةرکوو سةرشانو طردًَ قسةکةرصظو ئا زوانیةنة ؛ بةپام ضی بةینةنة کاریطةری شاعصرا و ئةدیبا جة فرةو کةسا سةرتةرا و ئةرکوو ئادَیشا ضی بارةوة ئصندة فرةن کة بأصو وةخت مانایی زوانی و طةشةدای ثادَی بة ئةرک و کار و هةرمانؤ ئادَیشا لکة مدریؤنة ( ثةیوةندیصوی وةراوةر و دوةلایةنة ) . زوانی شصعری مامؤسا مةولةوی حةر ضن جة وةرضةموو یةکةمیةنة ئینا ضصروو دةسةپاتوو زوانی فارسی و عةرةبییةنة بةپام بة تؤهؤردای ، وشکنای و شییةوةکةردَةی و ئةنةلوای دلص تؤتؤ شصعرةکا ؛ ئا وةختة بةرطنؤ کة ض طةوهةرصو ئینا دلص کانوو ئی دیوانیةنة و خةزصنةو زوانیش ضةندة ثارصزنان . بةپام فاکتصوی هةمیةتدار و یاطة سةرةنج ئینة کة ضةنی کةسصو تاوانش بة زوانصو کة زوانی ئةدَایی وصش نةبیةن ثا طردَوو أصک و ثصکی و زةریفی و وةشپانةیة شصعرص بنیؤرةو ثةل و ثؤشا دؤ . ئا زوانة کة جة لاو مةولةوییةوة ئامان سةروو قاقةزی حةر ئا زوانةنة کة جة لاو خانای قؤبادی ، بصسارانی ، چیدی هةورامی ، ئةحمةدَ بةطوو کؤماسی ، أةنجووری و ... خزمةتش ثنة کریان و زوانوو شصعر و ئةدةبوو کؤردستانی ثةی فرة سةردةمانصوی بیةن . دةوپةمةند کةردَةی زوانی هةورامی بة تایبةتی و زوانی کوردی بةطردی بة هةرمانکةردَةی ثا طردَوو باقةکةلیما و کةلیمة تازا کة جة زوانصوتةرةنة ئاردَصنصشةنة دلص زوانی وةرباسی و بة ماأایشا ، فاأووطؤأشا و تصکةپکةردَةیشا ضنی کةلیمة وصمانا بوومیصش کةردَصنصوة و ئصندة أصک و ثصک و نةرم و نیان دلص تان و ثؤ شصعرةکاشةنة نیاینصشةرة کة ئةجیؤت حةر ئةوةپةوة هةورامیص بیصنص . حةر ضن زوانی شصعری مةولةوی زوانصوی ئةدةبی و بة هصز و قؤرةتا ؛ بةپام ئصندة سادة و نةرم و أةوانیضا کة خةپکوو دلص کؤمةپطایض خاس میاواشةنة و ضنةش دوور مةطناوة .
ئةدةبیات : ئةطةر ئةدةبیاتی بة دوص بةشص دةمواض ( واتةئی ) و نویستةئی دةسةبةندی کةرمصنة؛ ئةدةبیاتی واتةئی و سةرزوانی بة بؤنةو ضوارضؤ (ساختار ) ، تایبةتیةکص و حةر ثاسنة هصرشوو سةنعةت و تةکنؤلؤذی جة طردَو بوارةکاشةنة ، فرةتةر ئینا وةردةمو هؤروشموو جة بةینلوایةنة . بةپام حةر ثاسنة کة دیارا ئةدةبیاتی نویستةئی ماندطاریش بة بؤنةو بةپطة و قةباپةبیةیش فرةتةرا و حةر نةتةوصو ئی بةشة جة ئةدةبیاتیش فرةتةر و بة هصزتةر بؤنة ، جة وةرضةمی فةرهةنطیةنة سامانصوة فرةتةرةش هةنة و وةپکةوتةتةرا . حةرثاسنة کة طردَصما مزانمص فرةتةروو ئةدةبیاتی نویساری ئصمة جة شصعرص کلاسیکص وةش کریان و بنةأةتی عةسپیش ئینا سةروو ئی بةشة جة ئةدةبیاتیةوة و دیوانوو مامؤسا مةولةوی یؤ جة سةرکةلة بةرزةکاشا . بة دپنیایةوة متاومص واضمصنة کة بیةی مةولةوی ثصسنة ئةدیبصوی ثایةبةرزی ، کةلةبةرصوی قووپ و وةرهةپاش جة دنیاو ئةدةبوو هةورامیةنة ثةأ کةردَةنةوة و کةردةنش سةرکةل . کاریطةری شصعرص مةولةوی سةروو ئةدةبیاتوو دلص خةپکی یانصو فوولکلؤر بة جؤرصو بیةن کة مةولةوی یةکةمین شاعصرصوا کة فرةو شصعرةکاش بة تةکبةیتی لاو طؤرانیةواضةکا و سیاوضةمانةواضةکاوة واضیةینص و تارةلا ئانةیة جارجاریض سةر و بنوو شصعرةکاش بأیان یام کةم و زیادَ کریان و شصعرصوة تازصش ضنة وةش کریاینة کة ئینة وصش تةنیا وةشةسیاوی شاعصری و تازة و زیندة بیةیی تابپؤ شصعرةکاش میاونؤنة .
جة دنیاو ثأ شةثؤلوو ئارؤیةنة کة هةر ساتصوةش مةرطو هةزاران ئةرزشی ماأؤ و حةر شةثؤلصوةش فةرهةنط و زوانصو دلص وصشةنة تاونؤوة ، باس جة بصسارانی و شصعرصش باس جة کصبیة (هویت) و نام ونیشان و... باس جة فةرهةنط و یةکةمین موورؤ زةنجیرصویا کة ثصسنة مةدرةکصوی زیندة و یاطةداری لکةما مدَؤوة ویةرینصوی ثأشنطداری . لانی کةم جة وةرضةموو فةرهةنط و ئةدةبیاتیةوة سةرهؤردای ، وازکةردةی ، شیةوةکةردَةی ، لةیةکدای و ئصذانة و کصشانة کةردَةی ئا میراسیضة کة تا ئیسة هؤرش کةردَةن و یاوان بة دةسما ؛ ئةرکوو سةرشانیما ثةی یاوای بة کؤنج و کةلةبةر و لار و ضةوتی و أصک و ثصکی ئا میراسیة و دةرس هؤرطصرتةی و تةجرؤبة نیای ضا وةرهةمیة .
ئةنسیکلؤثیدیا یام هةماروو زانایی بصسارانی
وةپ جة طردَ ضصوةنة حةز کةروو جة بارةو وةر هةپایی زانایی بصسارانی ثاو وةخت و زمانوو وصش (1702_1641م) و نةبیةی کةلووثةلی ثةیوةندی بةمانای ئارؤیی و ثةیوةندییص کةم و سةرسةختص و تصکةپ بة تةنطوو ضةپةمص و طیر و طرفتص فرص کة حةر کام ضانیشا وةرثةنطصوی طةورةن سةروو أاو زانایی و یاوای بة تپانصوص فکری و ئةنةیاوای بةرزی ؛ سةروو وشکنای شصعرةکاش جة دلص دیوانةکةیشةنة باس کةرمص . ثاسنة کة دیارا بة ثاو ئا وةخت و ساتیة و بة بؤنة و ئا هؤرکارا کة سةرةوة باس کریای ، زانایی بصسارانی جة أوؤ ئی بةپطاوة کة دلص شصعرةکاشةنة هةنص ، زانایصوی بةرز و وةرهةپا بیةن . ثةی سةلةمنای ئی قسص جة هةر مةفهوومصوی ، ئةلصمصنتةکا هؤر مدَةیمص و جة حةر کامیض یةک و دوة دانة شصعرص مارمصوة .
1. ئیشارة بة یاطانصوتةری بةر جة جؤغرافیاو مةحالوو هورامانی ثصسنة : کؤ دةماوةندی ، بیستوون ، نةجد ، حجرالاسود ، جةمةر ، حةفت نؤهؤموو زةمینی
من زةأصو دةردم هانة دةروون دا وةختةن (نةجد) بدؤ وة (بیستو)دا . ( ل102 )
2. نامؤ شارا و کصشوةرا : خؤتةن ، یةمةن ، حةبةش ، ئةربةت ، شام ، شیراز ، ضین ، خةتا ، ماضین ، حصجاز ، ئةرمةن ، کةشمیر ، هصند ، مصسر ، طةنجة ، تةنجة ، کةعبة ، مؤپتان ، کةربةلا و ... ثةی ئاطاداری وانیارة ئازیزةکا تةنیا جة شصعرؤ " ضراغم بة ضین ... ( ل 171 ) نامؤ 12 کصشوةر و شاریش بةردصنة . طا عةزمی تةنجةی ماوای تونمةن / طا تةمای وةسپةت نةدةروونمةن ( ل 179 ) . کة تةنجة نامؤ شارصوی جة وةپاتوو مةغریبیةنة کة ئینا لاو تةنطةو جةبةل و تارةقیةنة
سؤپتانی سؤسةن ، تةختی سؤلتانی شیةن نة مةزهةب ، خاپی مؤپتانی ( ل 342)
مؤپتان شارصوا جة وةرنیشتوو وةپاتوو ثاکستانی و واروو ثةنجابیةنة ، ماضان ذةن و کناضةو ئا مةحاپیة خاپص زةریفص سةروو أوصشاوة کوانص . ( فةرهةنطوو مؤعینی ل 247 ) .
3. ئیشارة بة کةسایةتیص ئةفسانةیص و ویةرینیص ( نامص نامدارص ) ثصسنة : دارا ، شیرین و فةرهادَ ، لةیلی و مةجنوون ، خؤسرؤ و شیرین ، قةیس ، ئةفلاتوون ، ئةرةستوو ، لؤقمان ، ئةسکةندةر ، شصخی سةنعانی ، کةیکاووس ، سةعد وةقاس ، ثةرویز ، یعقووب ، زپصخا و یوسف ، بةهرام و ... . ئةرةستوو دةوای دةردم نةزانا ئصفلاتوون دؤعای ( لاحول )ش وانا
فةرهاد جة ئاهم بیستوون بصزا مةجنوون جة ناپةم جة نةجد طؤرصزا ( ل 197 )
یا
وةپط وةن داران وةختی ئافتا و خصز کةردَةن وصنةی لاپ نطینی ثةروصز ( ل 439 )
ئةپقصوة جة زؤپف زونناری دپبةر نمةدَة و بة مؤپک دارا و ئةسکةندةر ( ل 293)
دارا (یؤ جة ثادشاکاو هةخامةنشی )
4. دلصطرص دینی و ئایینی ثصسنة : دةیر ، دةیریان ، تةرسا ، عیسا ، بةرةهمةن (خؤدَا و هصندوةکا ) ، رةهبان ( طةورةو مةسیحیةکا ) نةسرانی ، ناقووس ، ئةلحةمد ، تاها ، یاسین ، حجرالاسود ، عرفة ، طةبر ، تةرسا ، کنشت ، نةسرانی ، زوننار ، کلیسا ، بتخانة و...
تةرسا بةردةنم .... أاسةن سؤجدص دةیر ، تةرسا بةردةنم مةی نةثای مصنبةر ، مةسجصد وةردةنم تةجدید مةزهةب عیسا کةردةنم فتوای بةرة همةن ، طصرتةنم نةطؤش دینم دان جة لای ، دینی مةی فرؤش ( ل 94 ) یا ثشت کةرد نة مةزهةب ، عاپمانی دین أوو نة بتخانة ، زوننار بةست یةقین ناقوس طصرت بة دةست ، سازی طةبریی ذةند ئیمان دا بة کؤفر ، دینی تةرسا سةند واتم هةی دپة ، بص ثةروا جة طشت کص جة دین بةرشی ، أوو کةرد نة کنشت ( ل291 ) و دةها کةلیمص کلیدیص تةرص ثصسنة ئةرغةنوون ( سازصوی مووسیقایی ثصسنة ثیانؤی کة ماضانص ئةفلاتوونی ئاردَةنةنة ) ، ضةنط ، کةمانضة ، قانوون، شةترةنج ، زؤهرة، مؤشتةری(هةسارصنص) و ... کة هةر کام ضانیشا دةلیلصوة بةر زانایی وةرهةپا و فراوانوو ئا کةپة بةلیمةتةیةنة .
سةرکؤوان تةمین ، دةشتان طردَ زةرطوون بؤپبؤپ مذنةوؤ ، سازی ئةرغةنون ( ل 442 ) ستارة جة بؤرج بة جةولان کةری زؤهرة مؤقابیل بؤرجی مؤشتةری ( ل351 )
بة دپنیایةوة ئی ضند خاپة کة سةرةوة دیاری کریای ، وصشا تةنیا نیشانصوة جة ویر و ئاوةزی بةرز و ثةأ بیةی هةماروو زانایی ئا زاتة بةرزةیة مدَانص کة ئا ثاسنة هصقم و ثتةو ئی واضصشة بةردصنصنة دلص تان و ثؤ شصعرصش . بة تاقصق تا کةسصو نةزانؤنة کة ئا فاکتص ضصشصنص ، مةتاظؤنة بارؤشانة دلص شصعراشوو ئاندة زیرةکانة و ذیرانة کارشا ضنی کةرؤ و ثصسنة تةوةن دیواری طردَی یاطؤ وصشانة و بة هةرمانؤ تایبةتؤ وصشا هؤرشا ضنؤ .
شؤنةماو بصسارانی دلص ئةدةبیاتوو خةپکی ( فولکلور ) و حةر ثاسنة سةروو شاعصرص ساحیب دیوانص
شاعصرص وةپ جة وصش ( فصردؤسی ، مةولةوی روومی و حافصزی شیرازی ) فصردةسی : بمالید چاچی کمان را به دست به چرم گوزن اندر آورد شست ستون کرد چپ را و خم کرد راست خروش از خم چرخ چاچی بخاست بزد تیر بر سینه اشکبوس سپهر آن زمان ، دست او داد بوس بصسارانی : دةس دا نة دیدةی شوخی شةأ ئةنطیز ساوا بة سوان ثةی داوای هوون أصز دوو هصلالی قةوس ، سیا کةرد ثةیوةست فاقةی طیر و طاز ، شةستی سةر ثةل بةست ثای ضةث وست وة ثصش ، أاست نةجا محکةم ضةث کةرد وة ستوون ، راست ئاورد وةهةم هةر ئةوسا زانام دپ جة دةروون دا ثةخشا و ثةخش بی ، أصزا بة هوون دا ( ل 370) مولوی رومی : بشنو از نی چون حکایت می کند از جدائیها شکایت میکند ( 2 ) بصسارانی : واتش هةی بص دةرد ، دةروون ثأ جة خار / سةرطةشتةی هیجران ، جةفای رؤزطار یة هصجران کةردَةن ، جة دیدة کؤر بام نة تةرز مةوینوون ، نة باپای نةمام حافصز : حافصز باحیسی شاخی نةباتت بة نؤشیدةی جام جؤ رعةی نةباتت بة هةوای طؤپ طةشت ، سةیری ( موسةلا )ت بة ئاب أؤکناباد ، سةرضشمةی حةیات بة لسان الغیب سینةی ثأ جة دوأ مایةی دپ جة طةنج ، بةحری مةعنا ثؤأ ( ل 228 ) شاعصرص دماو وصش
جة ئةدةبیاتوو وصضمانة یةکةمین کةس کة باسوو بصسارانیش کةردَةن " أةنجووری" شاعصر بیةن ( 3 ) . شصعرصوةنة کة ثصسنةنة لیستوو شاعصراو کوردةواری تا ئا سةردةمة ، بة ضةمثؤشی جة جوانکاری شصعرةکص و تةنیا جة أواپةتوو نرخص ویةرینی ( تاریخی ) شصعرةکصوة کة نامو ثةنجا و شش شاعصراش بةردَصنة بة نامؤ " مةلا مستةفای بصساران " مةنزپ ی هؤردریان .ثاسنة دیارا ئی نام بریایة تةنیا نام نیایوی سادَة نةبیةن و کاریطةرش سةروو ویر و ئاوةز و دةقوو شصعری أةنجووری تا وا یاطص بیةن کة بأصو یاطصنة بة شؤن طصرتةی أا و شصعرةکاو بصسارانی ، شصعرصش واتصنص : ضراغم بة شةو ...
شةوص ضوون شةوبؤ ، با بؤت بؤ بة شةو شةوبؤت نة دةماخ ، شةوبؤی دووری تؤ تا شةوبؤ جة بؤی ، ئةو شةو بؤن خؤش بؤ . بة ئیلهام جة شصعرؤ"قیبلةم و شةوبؤ..."( ل400) و ضن دانة تةر شصعرص .
حةر ثاسنة خاپوی کؤماسیض بة ئةرةنیای شصعرصوة حةر ثی ریتم و مووسیقا لوان ثصوةی بصسارانیةوة : ضراغم شةوبؤ ... شةوص جة شةوان شیم ثةرص شةوبؤ
هةراس بیم جة داخ ، شةوبؤی زؤپفی تؤ لاعیلاج ضنیم ، دةستة شةوبؤی کؤ ( ل 402 )
بةپام فرةتةرین کاریطةری بصسارانی سةروو ویر و ئاوةز و أةوتوو شصعری " ثیرةمصر "یةوة ، بیةن بة جؤرصو کة یاطةثاو بصسارانی جة فرةو یاطانة سةروو ویر و ئاوةزوو " ثیرةومصرد"یةوة دیارا و ئی کاریطةریة بة شصوصو بیةن کة فرةو شصعرةکاش هؤرطصپنانةوة سةروو شصوة زوانی سؤرانی کة بة بؤنةو فراوانی شصعرةکاوة نموونة نمارمصوة و داوا کةرمص جة وانیارة ئازیزةکا ثةی ئاشنایی فرةتةری بلانص و سةردانصظوو دیوانةکةیش کةرانص .
مامؤسا مةولةوی کةپة شاعصروو ئةدةبوو کلاسیکوو طؤرانیض ، بة یارمةتی تایبةتیص لیریکص ( lyric) شصعرؤ بصسارانی کة من بة نامص برووسکة و ثلیزطص شصعریص نامصم بةردَصنص و ناسکی و وةشپانةئی ئاوةز و ئةندیشةیش فرةو یاطانة زانا و نةزان و وریا و سةرشصویا لوانةوة لاو ئا ویرة ناسکةیة و یام شصعرةکصش بارمتة کةردَةصنص و ثصسنة وصش ئاردَصنصش یامکةتی بة یاردَةی ئا وةرضةمیة کة بصسارانی ضا دةلاقةوة دیان ثةیش و تةماشاش کةردَةن ، هؤنیصش رصساینص :
واضة هةی دپةی ئةبپةی بص خةبةر هؤرصز ساتص تةرک ، خاوی شیرین کةر " شةوةن خةپوةتةن ، ماپ بص ئةغیارةن عالةم طردَ وتةن ، دؤس خةبةردارةن ( د .م. ل 71 )
یام: دةرطای حؤحقةی لاپ دانةت شکاوان جة أووی لؤتفةوة ئینةت فةرماوان " یا کاغةز بأیان ، یا مةلا مةردةن یا خؤ عارتةن دؤس وة یاد کةردةن ( د .م. ل 300 ) بةپام جة برصوتةر یاطصنة جة وةرضةموو بصسارانیةوة دیان ثةی دنیای و لوان سةروو أاوینوو ئادَی و بة ضةملواو ئادَی کاوةترؤ خیاپیش باپداینة ئاسمان : بصسارانی: عةرز و حاپی من ثةی یار نةکةردةی مةر شةربةتی دةست بص شةرتان وةردی ؟ ( ل 96 ) مةولةوی:
یانصو ضصش مةیلت فةرامؤش کةردةن مةر بادةت نة جام بص شةرتی واردةن ( ل 16 ) بصسارانی: مةواضة مؤذةت تیذتةرةن جة خار ثای طؤپ ئةندامم مةدةرؤ ئازار من ثةی مؤذةی خار یةخةیلص وةختةن بةجاأوکاری نة أای توم جةختةن ( ل 123) مةولةوی: ضةم ثةی فةرش ثات موذةش ضوون خارةن بةپام ضصش کةرؤ ضارش ناضارةن ضةنی تاوؤ تةرک ثابؤست کةردةن سةوطةندش وة زوپف سیای تؤ وةردةن ( ل 186 ) بصسارانی: مةطةر خؤداوةند کةرةم بکةرؤ تةفرةقةی یاران وة هةم باوةرؤ ( ل 240 ) مةولةوی : مةطةر خؤداوةند کةرةم کةردةوة تةفرةقةی یاران جةم ئاوةردةوة ( ل542 )
و فرةو تؤطرسنوو شصعرةکاو ماموسا مةولةوی کة جة ئامیانوو ویر و ئاوةزوو بصسارانی وصش طصرتةن و ئةطة کة ئادَ نةبیایا بة دپنیایةوة رةنطؤ شصعرةکاش بة جؤرصوتةر وصش ئةرمانصنة . خاپصوةتةرة ثةی نزیکةوة بیةی ضواضؤی فکریص ئی دوة زاتة طةورا کة بة دةرسةدصو طاهةز و ئةطةر تةماشةش کریؤ و تا ئیسة حیض کةسی ئیشارةش ثنة نةکةردَةن ؛ دةرس وانای و ئةرنیشتةی جة مةکتةبوو فکری و حؤجرةیی نؤدشةیةنة بیةن کة جة لاو مامؤسا بصسارانیةوة فرةتةر أةنطةش داینةوة بة جؤرصو کة تارة لا سةروو زوانی شصعری بصسارانی کاریطةریش بیةن و شؤنةماش دلص زوانةکةو بصسارانیةنة وصش خاس مرمانؤنة . بة جؤرصو کة زوانی شصعری بصسارانی ثاو ئانةیة کة فرةتةر جة یةرةسةدَ ساپص ضیةو وةپتةری بیةن و جة بةشوو ذاوةرؤ هورامانیةنة بیةن بةپام خاس دیارا کة زوانی شصعریش بة زوانی نؤدشةیی نزیک کةوتةنةوة . کة تا ئةندازصو هؤرکاروو نزیکةوة بیةی وةرضةم و أاوینوو ئا ناسک خةیاپا و ئاوةز بةرزا بیةن کة حةر ثاسنة سةرةوة ئیشارة کریا جة بصسارانیةنة فرةتةر بیةن و جة بةشوو "شصوة زوانوو شصعری بصسارانیةنة" فرةتةر باس کریؤنة .
لا ضةمصو ثةی ئاذةو کؤمةپطای ذةن بة ذةن : ئی أةسم و باوة ، نةریتصوی دمــــاکةوتة و ثصســـنة مامةپصوی ناشیرین و ناأصـــک جة وةپاتوو کؤردةواری بیةن کة ئیــســةیض یاطـــةثا و شؤنــةماش جة برصــــو مةحاپص کؤردةواریةنة مةنةنةوة . رةسمصوی دماکةوتة و نالةبار کة فرةو وةختانة بة زؤرةملی و ئیجبار کةسصوشا تا ئاخرین هـةناسةو ذیوایش ثنة بةستةنةوة و وةشی و شادی ذیوایشا ونةحةرام کةردةن کة جة فرةو وةخــــــــتانة ثصسنة مامةپصوی و ئادَیض ناأیک ونابةرابةر بیةن . بصسارانی جة شصـــــعرصوةنة هةستوو ناأةزایی وصش ضی ثةیوةندیة ناشیرین و قصزةونةیة ئةثصسة بةر وسةن :
ضراغ نةزانان ... ضصش کةروون جة دةست ئةحواپ نةزانان
حةر ثاسنة کة دیارا دةسوو ئانیشاوة کة بة نامؤ " ئةحواپ نةزانا " نامصشا بةرؤنة ، طلةیی و شکایةتش هةن و ئا خةپکة ئاسایة کة ئی رةسمةیة کةرانص و کةردةنشا باو بة خةپکی عامی و نةزانکار مذناسنؤنة و داوا کةرؤنة و بأصو وةختیض لاپیؤوة کة ئا کةسانص کة ئی رةسم و یاساشا نیانةرة :
یانةو ماواشا بة کةپارة بؤ جةرطشان بة تصغ ثارة ثارة بؤ یانصو ئةشةدوو مؤجازات و حؤکمیشا مدَو ثنة کة نیشان جة ئةوثةأوو بصزاری و وةش نامای ضی باویة میاونؤنة و جة ئاخرةوة ، ثةی ئاخرین ماوا و ثةنای لاپیؤوة خؤدَاپةی کة :
یا شا هةر کةسص طؤپ بة طؤپ ئارؤ یاشا ئةو باپاش سةنط و طپ وارؤ ( ل 149) بصزاری جة دوو أؤیی و أیای :
جة ئةدةبیات و فةرهةنطوو طردَ قةوم و خةلکـصویةنة یةک أوویی و یةک دةنطی ئافةرین واضیان و دووأؤیی و أیا مةنعة کریان و بة سةرضةمصوی ثیس و نالةبار نریـــــانةرة کة زةرةر مدَؤنة و یؤ جة هؤرکارةکاو سةرونةشصویایی و دماکةوتةیی کؤمةپــطایوی بة کام نةیاواین . بصسارانی بة ثاو ئاذة و ئا زةمانةیة و سات و وةختصوی کة ضنةش بیةن ئی قةوارةشة بة باپاو خةپــکی ناثةسةن زانان و بصزاری وصش جة فرةو یاطــانة ضنةش بةر وسةن و مةنعةش کةردَةن و ئی بصزاریشة تا وا یاطص بیةن کة جة دیوانةکةشةنة یةرص هؤنیـــصش شؤنؤ هةنترینــــیةرة و بة یةک دةق و بة یةک دلصطةر و جة مةنعؤ ریاکاریةنة واتصنص :
سؤب سةدای ناقووس، سةیری بتخانة دینی تةر سایان ، کلیسا یانة خاستةرةن جة دین ، ناتةمامی تؤ سؤجدةی ریایی ، سوبح و شامی تؤ ( ل293 ) یام هةر سةحةر نؤشای بادةی ساقی مةست حةپقةی زؤلفی دؤس زوننار بةستةن قةست خاستةر جة سؤجدةی أیا بةردةتةن أةنجی سةد ساپةی جص نةوةردةتةن ( 291 )
یامکةتی : سوب جة بتخانة ، دةروون ثأ جة جؤش شصوةی شیرینی بادةی بادة نؤش خاستةرةن جة دین أیا کةردةی تؤ أةنجی ئاخر ، هیض نة بةردةی تو ( ل 290 )
یام جة بارةو حیجابیةوة سةروو ئی أاوینیةوة سوور بیةن کة حیجاب وةش نیا و ئةطةر مةرامصوی ثاک و خاس بیایا ، ئانا مانط و أؤجیار کة جة طردَ کةسی ثاکتةر و زةریفتةرصنص وصشا ثؤذنصنص . ئینجا ویر کةردصوة ئةطة مانط و أؤجیار أوةشا طصرارة ضصش بؤ و ضصش قؤمیؤنة . تازة شؤنؤ ئینةیضةرة ئةطةر جة وةرضةموو دینیضةوة تةماشة کةرینة ، ماضؤنة ئصمة جة میلةتوو ثاکوو ثصغةمةرانمص و کةسصو کة ثاک بؤ ض تةرسصوةش جة کةسی هةنة و بة أانموونیصوی ذیرانة ملؤوة سةروو ئا أةسم و یاساو کؤردةواریة کة وةپ جة هصرشوو عةرةبا سةروو هؤرامانی ضاطةنة باو بیةن :
ثةی ضصش مةواضان ، حیجاب خاس نیةن جة ئافتاو خاستةر ، کةسص کص دیةن ؟ ئةطةر ثةی خاسان ، حیجاب خاس مةدی ئافتاب و مةهتاب هیض کةس نمةدی بنمانة جةمین نووری ثاکتةن ئةر تؤ ثاکةنی ، جة کص باکتةن ؟ ( ل 366 )
غةریب نةوازی
غةریب نةوازی یؤ جة خؤپکة ثةسینا و خاسةکؤ مةحاپوو هورامانیةنة کة بة درصذاو ویةرینی ثأ جة شانازیش ضنیش بیصنة و ئیسةیضة هةنة . تارة لاو ئانةیة کة جة ئامووزص وةپینةکاو ئی مةحاپیة و ثةندص دینوو ئصسلامی غةریب لاونای و ئصحتیرام و ئةدةب نیای غةریب و مؤضیاری کةردَةی ضی بارةوة فرة واضیان و ئا کةسانص کة ئی کارشا کةردَةن لاو خةپکیةوة ثایة و ثلصوی بةرزشا بیةن :
هةر کةس مةکةرؤ غةریب نةوازی بص شک خوداوةند لصش مةبؤ أازی هةر کةس مةطصرؤ غةریبان عیزةت ثةی وصش مةسازؤ ، جایص جة جةنةت ( ل 147 )
لةقصوتةر جة هؤینص بصسارانی کة ضنی فرةو نزیک بة طردَوو شاعصراو مةحاپوو هورامانی جیاواز تةرصنص کةپک طصرتةی جة واضانصویا کة مانا و باری حصماسی و سیاسیشا بیةن و بة ماناو دذمةن و ناحةزی نریاینصرة و کةیپص کةردَةی ضنی ئا واضا بیةنة کة مانایوة سیاسیةش دةینة بة برصو ضا شصعراشة و حةر یاطصوةنة باس جة ئا واضاشة کةردَة بؤنة ، بة ئةوثةأو حةسرةت و تةمةنایةوة ئاواتة وازوو مةرط و نةمانیش ثةی أةقیبی بیةن :
أةقیب سیا بؤ ... أووت بة وینةی زؤپف قیبلةم سیا بؤ غةزةب جة ئاسمان ثةرصت وارا بؤ بةند بةندت بة تصخ جة هةم جیا بؤ
ئی قین و نةفرةت و ئاواتوو تؤپة طصرتةی جة ناحةزیش تا حةددصو بیةن کة ئاواتوو مةردَةیشا نةواستةن ، بةپکوم حةزش کةردَةن کة أةقیب مةنؤنة بةپام مات و کةساس و کةلةلا و ئةرامةندة و جة دنیا بأیا بؤ :
بة قاپب مةردَة ، بة سةر زیندة بای خةریکی خةرکاو ئةرامةندة بای ( ل 294 )
یام جة یاطصوةتةرةنة جة بة دپ نةطصپای ضةرخ و زمانة و ئاذةو نالةباروو کؤمةپطای و بیةی خةپکانی ضصرةنة بأ و ضزةدار کة طردَ وةخت و ساتصو بیةیشا هؤرکاروو ئاذاولص و مایةو ناراحةتی خةپکانی ساحیب ویر و طةشاوةزیا طلةیی کةرؤنة و بةهامفکری و ئةرةنیشتةی و أاوضارةی یؤستةی ، ثاسنة قةرار منیؤنة کة ضا وةپاتة دةس هؤرطصرؤ و بلؤنة تا کة بزانؤنة : ئاسمانوو طرد یاطصوص حةر ثی رةنطةنة
جة دةستی أةقیب ، بةدانی بةد طةست جةی زید و زامن ، دةستورصمان وةست
جة جةور و جةفای ضةرخی بص بؤنیاد أوومان کةرد بة ضؤپ هةر ضة بادا باد ( ل 347 )
بنةأةت نیای سامانؤ فوولکلؤری :
فوولکلؤرؤ هةر قةوم و نةتةوصوی کؤمةپصو جة شصعرا ، رازا ، داستانا ، ئةفسانا و ... کة بةشصوی طةورةن جة سامانوو فةرهةنطی ئا قةومیة کة بة درصذایی ویةرینی و بة دةسوو یةکان یةکانوو ئا خةپکیة وةش کریان و سینة بة سینة ثارصزیان و دةما و دةم یاوان لاو ئصمة . بة ثاو شیةوة کةردَةی و ئصذانة و کصشانة کةردَةی دیوانوو بصسارانی ، بةرطنؤ ثةیما کة ئةرکوو بصسارانی جة وةشکةردَةی ئی بینا طةورةیةنة تا ض ئاستصوا و بة ض زةریفیصو ئی هةرمانصشة کةردَصنة . یامکةتی ضوار ضؤ شصعرةکا تا ض ئاستصو ثتةو و أصک و ثصک بیةن کة ئی طردَوو سامانص ، مایة و ئامیانش ضادَیشا طصرتةن :
تایص زؤپفی ویت بووزةم نة طةردةن تا واضان وة مةرط موفاجات مةردةن ( ل162 ) زؤپفة زةردةکات وزة وة طةردةن تا خةپکی واضؤ ، ثا داخص مةردةن ( فولکلور ) ئیسة ها سةبرم جة تاقةت بأیا یانةی سةبرم سفت ، ثةردةی دپ دأیا ( ل 191 ) ئصندة سةبرم کةردَ ، تاقةت ضنةم بأیان ماپ سةبر شصویؤ ، ثةردةی دپ دأیا ( فولکلور ) تا سؤب بنیامان سةر وة یةک سةرین کةردامان أازان ویةردةی وةرین ( ل 211 ) داخؤم ضةنی کص سةر بنیةی سةرین ثةی کصش طصپنیوة ، ویةردةی وةپین ( فولکلور )
وة دةها سةر باقصتةر ضی دةستیة کة ئةوة ئاردَةی و نامبةردَةیشا کةمصو وةخت طیر و نیا جة حةوسةپةو باسوو ئصمةنة و بة تاقصق ئةطةر کةسصو ضنی شصعرؤ بصسارانی ئاشناییش بؤنة ، مزانؤنة کة ئةوةئاردَةی ضن دةسة باقصتةر ضی دةسیة کارصوی سةهلا .
تایبةتمةندیصوی تایبةت بة شصعرؤ بصسارانی
دیوانوو بصسارانی هةممارصو جة زانایی ، ئةدةبیات ، زوان و... بة فرة وشکنای و سةر هؤردای دیوانوو ئی زاتة طةورةیة تایبةتیصوی تایبةت بة بصسارانی کة تا وا یاطص ویروو ئصمة یاوا بؤ و ضی بارةوة قةپةم ساونایما کةردًَة بؤنة ، جة دیوانوو ئةو شاعصرةکاو مةحاپةکةیما ، ضصمنة تایبةتیصو نیا وئةطةریض بؤنة ، ئصندة دیار و بةرئاما نیا :
شصوةی ئةوأصحان بةو کپافةوةن بةو کپافی سؤز ، مؤشک نافةوةن ( ل 299 ) شصوةی ئةو نةرطس بةو شةوبةندةوةن بةو شای شکؤفان ، شاثةسةندةوةن ( ل 437 )
کة ئةوةپوو شصعرةکصوة ، واضصوة مارؤ و جة درصذاو شصعرةکصنة جة بارةشةرة باس کریؤنة و جة ئاخرین بةیتؤ شصعرةکصنة ئی تایبةتمةندیة مةی ، کة هةمیشةیض جة ئةوةپوو ئی بةیتصوة بة واضةو " شصوة"ی دةس ثنة کریؤنة :
شصوةی نةورؤز طؤپ ها بةو نةخشةوة بةو نةخشی خاپان ، وةشبؤی ثةخشةوة ( ل 438 ) کة جة طردَو ئی بةیتانة کة تایبةتیصوی ثصسنةشا هةن تشبیة بلیغ ئصزافة هةن کة ثةی سةلةمنای فرةتةروو ئا تاریفانة کة شاعصر جة درصذای ئا شصعرصنة ضا ئةلصمصنتیة کة ئةوةپةوة مةی کةرؤنة .
زوانی شصعری بصسارانی
بة واتةو دانتةی : کةسصو کة نةخشصو نةخشنؤنة ، ئةر ئانة نةبؤ مةتاظؤ کصشؤش . ( 4 ) بة ثاو ئی واتةیة زوانوو شصعری بصسارانیض جة دیوانةکةشةنة حةر ئانة بیةنة کة ئا دیوانةشة خؤلقنان و بة ئةوةلاونایش ئا شصعرصشة واتصنص و ثصسنة موومی دلص دةساشةنة نةرم بیةن و حةر جؤرصو کة وصش طةرةکش بیةن ، ثا فؤرمة هؤرش بةستةن و کارش ثنة کةردَةن . زوانی شصعری بصسارانی ثاو بةقیةو شاعصرة هؤرامی واضةکا ض وةپ جة وصش و ض دماو وصشةرة ثاراو و سةلیس تةرا و بة زوانی ئارؤیی هورامی نزیک تةرا ض جة واضة وض جة کةردَةوةکانة . یانصو هةم جة نةزةرؤ لؤغةت و هةم جة نةزةرؤ فصعلیةرة . بة جؤرصو کة ثاسنة یاطص بیصنة کة واضة یامکةتی فؤرمصو جة کةردَةوةیش بة کار بةردَةن کة حیض شاعصری هؤرامی واضی تا ئیسة نة ئا واضةشة بة کار بةردَةن و نة بة ئا فؤرمة ثا شةکپ و شصوة کارش کةردةن . واضانصو ثصسنة : قةپاخی ( بةرطصوی سیاوی تازیةباری ) ، سةرقةیتوولة ، ثصوار" وص شارای " و تةشاو " وةختوو وصرةطای " ، تةوةن ، وةرم ،مةپه هم ، مای ، سثی ، ون" ونی " ، بووم ، جام ، وةی " زةحمةت و بةپا " ، شةپپا ، وةشپةی ، قةپوةز ، مزطی ، وةپا ، ذةرةذ و ...
سةرتا ثا سیا ، قةپاخیمةن بةرط هةر أؤ مةوازوون ، سةد ئاوات وة مةرط ( ل 216 ) دارای خةمانم ... سةرقةیتوولةی خةم ، دارای خةمانم ( ل 243 ) دةستم دامانت ، سةوپی خةرامان بکیانة مةلَُُهةم ثةی شفای زامان ( ل 389 ) حةر ثاسنة کة دیارا زوانوو ئی شصعرا فرة تةأ و نةرم و أةوانا و بة زوانوو ئارؤ هؤرامانی بة تایبةت هورامانوو لهؤنی بة بؤنةو ئا هؤرکاریةوة کة وةپتةر ئاما ، نزیکتةرا و وانیار بة ئةوةوانای ئی شصعرا هةستوو دووری و غریبی زوانی جة نةزةرؤ وةخت و زةمانیةرة مةکةرؤنة . یام جة هؤرطصرتةی کةردةوةکانة و بة فؤرمی دپواز ئاردَةیشا و بةرئاردَةیشا جة فرةو یاطانة بة زوانی ئارؤیی نزیکتةر و ضةسثیاتةرا ؛ کة ئادَیض نیشان جة دةس نةواردَةی زوانی شصعری بصسارانی و هةم دیسان تصکةپ نةبیةی زوانی هورامی ضنی بةقیةو زوانةکان کة جة هؤرووشموو هةرةسوو تند و شةثؤلؤ بص ئةمانؤ تازة بیةی طةشةو تکنؤلؤذیةنة بة بؤنةو أیشةیی و أةسةن بیةیشةوة ، وصش طصرتةنش و سةرةش نةنامنان و سیس و لار نةبیةنةوة : هؤرم طصرت ، ماضؤ ، ویارام ، مأةذی ، مةجیؤش ، مةسانی ، مةورةشی ، هؤرطصپا ، مةذنةوؤ ، ثةی ضصش مةواضان ، وانام ، نةوانام ، زانام ، نةزانام ، مةورةشا ، هاأییا ، دارؤ ، سؤضیان ، هؤرمةطصرؤ ، مةوارؤ ، مةذنةوؤ ، مةتاوؤ و ....
حةر ثاسنة کة دیارا فرةو ئی کةردةوا کة ضیطةنة ئاماینص ، حةر ئانصنص کة ئیسةیض دلص زوانی دةمواضوو خةپکیةنة هةنص و حةر ثا فؤرم و شصوة هةرمانةشا ثنة کةرانص :
شییام هؤرم طرت ، دییام ثصشدا ضمان ضةمم دان وة سةری نصشدا ( ل 36 ) طرتت مةزهةب شصخی سةنعانی ئیمان مةورةشی ، زوننا مةسانی ( ل 292 ) شؤکرانةی وةسپت ، وانام ،نةوانام تؤم بة دؤستی وصم ،زانام ، نةزانام ( ل 390 ) مةذنةوؤ بة سؤز ،مةطرةوا بة زار بة وصنةی عاشق دةروون ثأ جة خار ( ل 442 ) ئی تایبةتمةندیة بة جؤرصو بیةن کة هةرمانکةردةیش ضنی کةردةوة و فصعلی ثاو ئةو شاعصرةکا فرةتةرین فأکانسوو بةکاربةردَةو فصعلیش بیةن :
زؤپفان لوول وةردةن ، وستةن بة وةردا من کةردَةن بة قةیس ، مدةو بة سةردا ( ل 463 )
دماواض :
جة ئی شصعراضةنة مةولةوی بة شؤنةلواو بصسارانی شصعرصش واتصنص :
طؤشةی ساماپ ،هؤر دا دیاوة ضوون مانط نة طؤشةی هةورة سیاوة ( ل 369 ) یامکةتی ئی شصعرص کة ضصرةنة مةی و بة نامؤ بصسارانیض ئیشارةش کةردَةن :
های أةحمةت ئةو قةبر ،سةودایی کامپ سةرمةشق مةینةت ، بصساران مةنزپ : " یانة وصرانی هةر وة من ئامان مةتاوؤ طرتةی کةسصوتةر دامان ( 522 ) دماواضوو بةشوو فؤلکلؤری :
ئیسة من طیانم ئةو تایص وةش بؤن ئةو طیانة نة جای تایص زؤپفی تؤن ( ل 114 ) تایصو زؤپف ضصشا ضنةت بوازوو ثةأدةی دپ دأیان ، ثنةش ورازوو ( فوولکلؤر ) واسپ بؤ بة وةسپ ،جةمینی لاپت بؤ بنیؤ وة بؤی ،زؤپفی زؤخاپت ( ل 117 ) شةوان مةوسوونة بة تارسةتةوة بؤ بنیةو وة بؤی هةناسةتةوة (فوولکلؤر ) مةر ئةوسا داخت بةر کةروون نة دپ کؤ بؤ وة سةرم ، کؤطای سةنط و طپ ( ل 203 ) مةر ئةوسا مةیلت فةرامووش کةروو سثیدی کةفةن باپاثؤش کةروو ( فوولکلؤر ) کةسص بطصرة تؤ بة یاری وصت ئةو جة تؤ فیشتةر بسؤضؤ ثةرصت ( ل 321 ) ثةی کةسص مرة ، ثةی تؤ مةردَة بؤ ئادَیض ثصسنة تؤ ئیمان هةردَة بؤ ( فوولکلؤر ) یام یاطصوةتةرةنة کة ضنی یاریش قسص کةرؤنة و داواو تایص جة زؤپفوو یاری کةرؤنة تا بنیؤش سةروو زامی و دةرد و برینش سارصش کةرؤنة :
... بماپوون نة ضةم ، ساکن بؤ جة دةرد دپ بی بة زؤخاپ ، با نةبؤ بة طةرد ( ل 360 ) تایص زؤپف ضصشا ضنةت بوازوو ثةأدةی دپ دأیان ، ثنةش ورازوو ( فوولکلؤر ) تا تصر تةماشای باپات بکةروون نةوا داخانت وة قیامةت بةروون ( ل 396 ) بؤرص وا بانة تةماشةت کةروو نةکا داخةکات قیامةت بةروو (فوولکلؤر ) دماواضوو تایبةتیص شصعری بصسارانی
شصوةی بةأةزا ها بةو زؤپفةوة بةو زنجیرةی زؤپف دةستی تؤپفةوة ( ل 65 ) شصوةی وةنةوشة ها بةو خاپةوة بةو طؤنای طؤپأةنط ، بوومی لاپةوة ( ل 449 )
چکیاره :
هةرمانؤ طردَوو ئةدیبا و شاعصرا بة تایبةت شاعصرص مةحاپوو هةورامانی متاومصنه جة یةرص بةشص : کصبیةی وةشکةردَةی ( هؤظیةت سازی ) ، زوان و ئةدةبیات نامص بةرمصنة : جة بةشوو هؤظیةت سازیةنة ثصسنة حةپقصوص ثةیوةندیدارص بةینوو ویةردَةو ئیسةو هةورامانیةنة کارشا کةردَةن . زوان : زوان ثصسنة بنةأةتیتةرین فاکتوو فةرهةنط و نةتةوةی ، ئصندة هةمیةتدار و یاطةطیرا کة بیةی ئصنسانی بة بص زوان ضصوصوی غةریب مرمانؤنة ، بة جؤرصو کة متاومص ئصنسانی حةیوانی قسةکةر واضمصنة و جة لایةنصوتةرةوة هؤرطصرتةی ئی زوانیة ئةرکوو سةرشانو طردًَ قسةکةرصظو ئا زوانیةنة . ئةدةبیات : ئةطةر ئةدةبیاتی بة دوص بةشص دةمواض ( واتةئی ) و نویستةئی دةسةبةندی کةرمصنة؛ ئةدةبیاتی واتةئی و سةرزوانی بة بؤنةو ضوارضؤ (ساختار ) ، تایبةتیةکص و حةر ثاسنة هصرشوو سةنعةت و تةکنؤلؤذی جة طردَو بوارةکاشةنة ، فرةتةر ئینا وةردةمو هؤروشموو جة بةینلوایةنة . زانایی بصسارانی جة أوؤ ئی بةپطاوة کة دلص شصعرةکاشةنة هةنص ، زانایصوی بةرز و وةرهةپا بیةن . ثةی سةلةمنای ئی قسص جة هةر مةفهوومصوی ، ئةلصمصنتةکا هؤر مدَةیمص و جة حةر کامیض یةک و دوة دانة شصعرص مارمصوة : ئیشارة بة یاطانصوتةری بةر جة جؤغرافیاو مةحالوو هورامانی ثصسنة : کؤ دةماوةندی ، بیستوون ، نةجد ، حجرالاسود . نامؤ شارا و کصشوةرا : خؤتةن ، یةمةن ، حةبةش ، ئةربةت . ئیشارة بة کةسایةتیص ئةفسانةیص و ویةرینیص ( نامص نامدارص ) ثصسنة : دارا ، شیرین و فةرهادَ ، لةیلی و مةجنوون ، خؤسرؤ و شیرین ، قةیس ، ئةفلاتوون . دلصطرص دینی و ئایینی ثصسنة : دةیر ، دةیریان ، تةرسا ، عیسا ، شؤنةماو بصسارانی دلص ئةدةبیاتوو خةپکی ( فولکلور ) و حةر ثاسنة سةروو شاعصرص ساحیب دیوانص و ....
سةرضةمص :
1 ) کوورش ئةمینی ، مةولةوی و ساقی و نةیضی جة أاوة ، وةپا نةکریانةوة
2 ) محمدپور ، عادل ، سرود خزان ، چاپ اول 1381 ، انتشارات زریبار
3 ) د . خةزنةدار ، مارف ، مصذووی ئةدةبی کوردی ، هةولصر 2002 ، دةزطای ضاث و بپاوکردنةوةی ئاراس
4 ) استحاله طبیعت در هنر ، آناندا کوماراسوامی ، ترجمه صالح طباطبایی ، چاپ اول ، پاییز 1384 ، انتشارات فرهنگستان هنر ، ص 19
دیوانی مةولةوی ،کؤکردنةوة ،لصکؤپینةوة و لصکدانةوة و لة سةر نووسینی مةلا عبدالکریمی مدرس ، بپاوکةرةوةی کوردستان ، زمستان 1378
دیوانی بیسارانی ، لصکؤپینةوة و لصکدانةوة حةکیم مةلا چاپح ،ویراستار حسین سبحانی ،ناشر : ویراستار ،ضاثی یةکةم 1375ی هةتاوی ،طؤران ، سنة
کوورش ئةمینی
- نگاهی به زبان هورامی و جایگاه کاک عثمان
- آرایههای ادبی در شعر ملا حسن دزلی
- " بابه تیک له سه ر سیاچه مانه و ئوسمان هه ورامی"(خه سار ناسی)
- ئوسمان هه ورامی
- بوو کوچی دوایی مه لا عارف زه بیحی
- عکس هایی از برگزاری نمایشگاه کتاب در روستای بیساران
- پیشانگایه کی کتیب
- "له سه ر ناوی بیساران"
- حه له بچه
- "راپورتیک له سه ر نه وروزی هه ورامان"
- مقاله ای در وصف نوروز - نویسنده حسن قطبی
- درگذشت دکتر ابراهیم یونسی
- برگزاری مجمع عمومی موسسه فرهنگی ادبی ماموستا بیسارانی
- بیساران
- آگهی برگزاری مجمع عمومی موسسه فرهنگی - ادبی ماموستا بیسارانی
- سی امین سالگرد شهید ملا محمد ذبیحی
- عکسی زیبا از روستای بیساران
- ای پادشه خوبان - ملا حامد بیسارانی
- ئه گه ر له خویندنی بریک له وتاره کوردیه کان توشی گرفت هاتن:
- دانلود فایل pdf اشعار ماموستا بیسارانی
- 25 مهر 1390 - فوت محمد شهابی (حه مه خه لیفه )- روستای بیساران
- مقاله شهباز محسنی در وصف ملاحامد بیسارانی
- مقاله عمر فاروقی در وصف ملا حامد بیسارانی
- مقاله عدنان ذبیحی در وصف ملاحامد بیسارانی
- مقاله رحیم غلام ویسی(رئیس انجمن ادبی ماموستا بیسارانی) در وصف ملاحامد بیسارانی
- کنگره ملا حامد بیسارانی - سرواباد
- کنگره ملا حامد بیسارانی - سرواباد
- کنگره ملاحامد بیسارانی - سرواباد
- کنگره ملاحامد بیسارانی - سرواباد
- کنگره ملاحامد بیسارانی در سروآباد
