نویسنده: عدنان ذبیحی و نوری شهابی
تاریخ: سه‌شنبه ۱٢ بهمن ۱۳۸٩

بسمه تعالی

نظر به قریب الوقوع بودن برگزاری مجمع عمومی و انتخابات هیئات مدیره انجمن ،به استناد آیین نامه انجمن و دستورالعمل اخیر اداره ارشاد اسلامی کردستان که منضم به نامه شماره 1770/1508 مورخه 27/10/89 اداره ارشاد شهرستان سروآباد می باشد.به اطلاع اعضاء می رساند که متقاضیان عضویت در هیئات مدیره لازم است با مراجعه حضوری به دفتر انجمن در روستای بیساران و ارائه مدارک لازم از این تاریخ 11/11/89 به مدت یک هفته اقدام نمایند.

                دبیر انجمن فرهنگی ادبی ماموستا بیسارانی

                                  عدنان ذبیحی


نویسنده: عدنان ذبیحی و نوری شهابی
تاریخ: پنجشنبه ٧ بهمن ۱۳۸٩

در این شماره می خوانید :

( فهرست موضوعات )

نیایش

سخن آغازین

سخن سر دبیر

آیا می دانستید؟

سخنی از مدیر مسئول

خوشبختی لذت است یا ارزو؟

مبانی پیرامون روش های آموزشی اخلاق.

می خواهم رتبه یک باشم(ویژه کنکوری ها )

چرا کمال گرا شدیم ؟

برنامه ریزی شغلی

جدیدترین تست روانشناسی در امریکا

کمرویی و اضظراب اجتماعی در نوجوانان.

کودکانمان را دریابیم

 قاعده برای بهتر خوابیدن

راه هایی برای شاد زیستن

شیوه های ایجاد انگیزه در دانش آموزان

ایا موفقیت واقعا امکان دارد

نامه چارلی چاپلین به دخترش

گالری عکس.

صاحب امتیاز و مدیر مسئول : محمد رحیم غلام ویسی


نویسنده: عدنان ذبیحی و نوری شهابی
تاریخ: پنجشنبه ٧ بهمن ۱۳۸٩

 

 

 

عینوان :

لثکؤلینةوة لةسةر مامؤستا

مةلا مستةفا بثسارانی

 

نووسةر :

عومةر فاذوقی

 

 

 

 

 

لةدایکبووی : 1/11/1325

پلةی خوثنةواری : دیپلؤمی ئةدةبی و خوثندنی حوجرة و حةوزة

پیشة : ذؤژنامةوان و نووسةر و لثکؤصةر لةبواری مثژوو فةرهةنگ

ناونیشان : سةقز ـ بلواری شةهید بةهةشتی ـ بةرامبةری مةدرةسةی فاطمیه ـ پلاک 10

موبایل : 3181 376 0918

 


پوختةی ئةم وتارة

نووسینی : عومه‌ر فاذوقی

مةلا مستةفا بثسارانی هؤزانی مةزن، لةهةل‌و مةرجثکدا ژیاوة کة ئةسفةهان وةکوو ناوةندی دةسةلآتی ئثران لةگةص میری کوردستان کة ناوةندی سنة بووة، پثوةندی باشیان نةبووةو تووشی ئاص و گؤذ هاتوة. هةر لةو حاصةیشدا لة هةورامانات سانةکانی ئةوث بؤ خؤیان خاوةنی دام و دةزگای حکومةتی بوون و زةخت و فشاری دراوسثکان لة تورک و عةرةب و رؤمیش بؤ سةر سنوورةکان درثژةی بووةو ئةمانة هةمووی کاریان کردووةتة سةر ژیانی جةماوةری خةصکی و بثسارانیش وةکوو هؤزان و پیتؤلیکی کوردی موسوصمان بة لةبةر چاوگرتنی ئةوانة لایةنی مةترسی و ئیحتیاتی گرتووةتة بةر. بة تایبةت کة ئةو لةژثر دةسةلآتی بیرو باوةذی شثخی ئةشراق و فةلسةفةی ئةشراق دا بووةو دةش زانین عولةمای قشری کة تابیعی ئیمام غةزاصی بوون دژ بة فةلسةفة بوون و تةنانةت کةسانث بوون کة فةلسةفةیان بة کوفر دةزانی و بةر لةوةش بناغة دانةری حیکمةتی ئةشراق لة چاخی ئةییوبیان داو لة شاری حةصةب شةهید کرابو و هةرچةند سةرچاوةی حیکمةتی ئةشراق هةمان حیکمةتی ئةهوورایی و ئیزةدی ئاوثتة لةگةص زانستةکانی دینی ئیسلام بوو، بةلآم بؤیان قةبووص نةدةکرا، هةر بؤیة بثسارانی بؤی نةبوو ئةوةی لة دصیدایة بؤ خةصکی دةر بذثت و ناچار لة چوار چثوةی هةصبةست دا و بة ئاماژة بةیانی کردوةو بةداخةوة تا ئثستا ئةم ناوةرؤک و ناواخنی ژیان و بیر و باوةذی بثسارانی نةخراوةتة بةر شرؤضةو تةنانةت لةسةر بارودؤخی ذامیاری و حکومةتی زةمانی ئةویش نةدواون و بثسارانی‌یان وةکوو شاعیرثکی عاشق بة ئافرةت‌و خاوةنی ئةوینی مةجازی ناساندووة.


بةناوی میری دةهةندةو دلؤضان

عومةر فاذوقی ـ سةقز

ئامادةبوانی هثژا ... بةر لةوةی سةبارةت بة مامؤستا بثسارانی و ئةو خاصةی مةبةستی ئةم وتارةیة باسةکةم دةست پث بکةم، بة پثویستی دةزانم ئاوذث بدةمةوة لةو چاخةی بثسارانی تثدا ژیاوة کة دةبثتة ساصةکانی 1640 تا 1700 زاینی، بةرانبةر بة 1020 تا 1080 کؤچی هةتاوی و دةورو بةری 320 تا 368 سال بةر لة ئثستا کة دةبثتة زةمانی دةسةلآتی گةورة پیاوانی ئةردةلآن وةکو هةصؤخان و خان ئةحمةد‌خانی کوذی و ئةوگثرةو کثشةی کة لة مثژووی کوردستان و مثژووی ئةردةلآنةکاندا نووسراون و لة ئثرانیش دا بةرانبةر بوو لةگةص دةسةلآتی شاه عةباس و شاه تةهماسبی سةفةوی‌و چوونکا لة هةرثمی هةورامانیش دا  زنجیرةی میرانی هةورامان دةسةلآتیان بوو هاوکات بوة لةگةص سان سانی بهرام بةگ و سلثمان بةگ کة بةداخةوة سانةکانی هةورامان بة گةواهی تاریخ هةرگیز حةسانةوةیان نةبوةو هةمیشة لةلایان میرانی ئةردةلآن و دةسةلآتدارانی تورک یا ذؤمیةکان و جیرانة عةرةبةکانةوة دةست درثژی‌یان کردوونةتة سةر.

بةذثزان ... نازانم مثژوونوسانی خؤماصی لةبةر کامة هؤیة کة خؤیان لة مثژووی سانةکان لائةدةن و لةسةر ئةم عینوانةدا کؤکی ناکةن؛ ئایا ناکرثت ئةم باسة بخةینة بةر شرؤضة کردن کة سان بةوةزنی خان عینوانی حاکمةکانی هةورامان بوةو زنجیرة پادشاهانی ساسانی لةمان بوون؟ ئایا بؤی نیة کة لة ئةوانة سان سانی بوون و وةکوو چون دةبثژن «خانی خانان» بةهةمان شثوة سانی‌سانان هةبووةو بة درثژایی تاریخ و لةمحاوةرةدا پیتی «نون»ی یةکةم لابراوةو بؤتة ساسانی؟

ئایا چلؤن بةو کؤشک و قةلآی دیرؤکی کوردستانة کة مثژوةکةی پثش لة ئیسلامة دة بثژن حةسةن ئاوا؟ ئایا ناوی ذاستیةکةی «ساناوا» و یا «سانادژ» نةبووة؟ ئایا ناکرثت «سانا دژ» و «ساناوا» لة دوای ئیسلام بوبثتة «سنندج» و «حةسةن ئاوا»؟

ئةمانة ئةوخاصة گرنگ و سةرنج ذاکثشانةن کة بؤیان هةیة لةبةشی مثژوو فةرهةنگی زانستگاکانی کوردستاندا بخرثنة بةر باس و لثکؤصینةوة و بذیاری لةسةر بدةن!

وةکوو لة کتثبی «تاریخی سةلاتینی هةورامان» لاپةذةی 126 تا 155 نووسراوة لةو زةمانةدا بة هؤی ناکؤکی نثوان خان ئةحمةد خان و شاه وثردی خانی لوذ و پادشای سةفةوی لة ئةسفةهان لةشکرثکی مةزن بؤ هةورامانات ذةوانة کراوةو وةکوو لةم کتثبةدا نووسراوة ناوی ذاستی قةلآی زةصم هةمان «قةلآی ئیزةد گورد» بووة کة بةفةرمانی خان «ئةحمةد خان» تةعمیر کرا بوو و بةوجؤرةی نووسراوة :

«... به تمامیْ قلعه را تعمیر نمود. از روم و عجم یاغی می‌بود در عجم کردستان با کرمانشاهان و همدان و بعضی از لرستان در تحت تصرف آورده بود و از طرف روم ولایت موصل تا به حلب و دیاربکر بزیر حکم خویش در آورده می‌بود و بهرام میرزا بیگ چون که صادق دولت شاه عباس بود و به شاهوردی‌خان لُر قرابت داشت از خان احمد خان متنفر بود و خان لشکری عظیم بر سر وی روانه نمود و ... »

لةم هةل و مةرجةدا دیارة زانایثکی پایةبةرزی وةکوو مةلا مستةفای بثسارانی نابث کة لة گوندی بثساران تا دةگاتة سنة بث لایان بوو بثت. بةلآم لةبةر چی هةرچةند لةناو دثذةکانی مثژوودا دةگةذثن هیچ نادؤزینةوة؟

زؤر بةداخةوة ئةوانةی لةذابردوو دا باسکی هیمةتیان لث هةصکردةو ژیان و بةسةر هاتی کةسایةتیة ناودارةکانی کوردیان نووسیوة، زؤرتر ئةوةیان بؤ گرنگ بوة کة بزانن چلؤن دصداری کردة و چلؤن ژنی هثناوة. هةر بؤیة ئثستاکة لة مثژووی ئةدةبی کوردیدا ناوی مةحبوبةکانی نالی و عةنبةر خاتوونی مةولةوی و نةسرةت خانمی ئةدةب و ئامینة خاتوونی بثسارانی گةلث ناودارتر و بةر چاوترن لة بةشةکانی تری ژیانی ئةو پیاوة مةزنانة.

لة شثعری بثسارانی‌دا هةست بةوة دةکةین کة شاعیر بؤ بةیانی مةبةستةکةی و گةیاندنی پةیامی خؤی بة دصبةر، خؤی ورد کردةو ئةوی بردوةتة سةرؤ و بؤ ئةم مةبةستةیش ئامادة بوة ملی لة تةناف بنث و یا بة چةقؤ بسپثرثت :


قیبلةکةم یة حةیفةن وثنةی تؤ شایی
ئةگةر گوناهی وة ئةم کةری بار
وةگةر نة حةیفةن بةواتةی بةدگؤ
بگیرؤ نةدص خةشمی گةدایی
یةسةر، بة شمشثر، یة تةناف، یةدار
نة پةردة، نؤ ذازی من و تؤ


 

دیارة هةموان بارودؤخی خوثندن لةو زةمانةدا دةزانن و ئةم چةشنة دةرس خوثندنة تا نیو سةدة بةر لة ئثستایش درثژةی بوةو فةقث یا خوثندةوار ناچار بوة لةبةر ئةوة یةکث لةو کتثبانةی پثویسته بی‌خوثنث ذثگای درثژ بگرثتة بةر و هةر بؤیة لة ژیان نامةی زؤربةی مامؤستایانی فةرهةنگ و ئةدةبی کوردی دا دةبینین کة چؤن بة چوار دةوری کوردستاندا و تةنانةت بة ولآتانی عةرةبی و شارة گةورةکانی ئثرانیش‌دا گةذاون. مةلا مستةفایش فارغ لةو لةشکةرکةشی و شةذو پثکادان و گیر و گرفتی حکومةتی لة هةوراماناتةوة بةرةو شاری سنة هاتوةو ئةم ذثگای سنةیش زؤر کةس پثواویانةو دةیبینن گةورة زانایانی وةکوو مةولانا خالید و نالی و مةولةوی و زؤربةی ناودارانی کورد بؤ کةسبی عیلم و فةزیلةت چوونةتة سنة و لة «دار الاحسان» و «دار الامان»دا و لةسةرچاوگةی فةرهةنگی نابدا تثراو بوون. بةلآم نةنووسراوة ئایا ذشتةی دةرسی بثسارانی چی بووة؟ ئةوةیش لةبةر چاو بگرین کة مثژووی ژیانی بثسارانی لةگةص مةکتةبی «دار الاحسان» یةک ناگرنةوةو لةوة دةچث کة لة «سانان دژ» دا مةدرةسةو حوجرةی دیرؤکی‌تر لة «دار الاحسان» هةبووة.

ئةگةر سةرنجی دیوانی مةلا حةسةنی دزلی ئةدةین و لةو شثعرانةی بةجث ماوون دةبثژثت کة «ما هیئتیان» واتة من و ئةوانةی لةذشتةی هةیئةت‌دا دةرسمان خوثندة بؤیة بة گةشت و گةذان لة ناوةرؤکی شثعرةکانی بثسارانی‌دا وا دیارة ئةو زؤرتر لة فةلسةفة و ئوسوص دا دةرسی خوثندة و لة پةیذةوانی فارابی و شثخی ئةشراق بووة کة ئةم مةکتةبة لة لایان شثخ «شةهابةدینی سوورةوةردی» مةشهوور بة شثخی شةهید بة ئاوثتةکردنی حیکمةتی ئةهورایی ئثرانی کؤن و فةلسةفة‌ی ئیسلامی تةدوین کراوةو فةیلةسوفثکی‌تری کورد بة ناوی «فخرالدین ماردینی» یارمةتی داوة و ئةمةیش لة شوثنةوارةکانی وةکوو «عةقصی سوور» و «حکمت الاشراق» و چةند بةرهةمی‌‌تر بةیان کراوةو ئةوةی کة من بةوة نزیک دةکاتةوة ئاماژة کردنة بة ئاگر و چرا لة هؤنراوةکانی ئةودا تا ئةو جثگای کة‌دةصثت :‌


ئثمةیچ پةروانةی شةم شناسانیم
میللةت پاکدین پثغةمبةرانیم
بنمانة جة بینن نوور پاکتةن
پةذو باص سووختةی دین خاسانیم
نةک ج تایفةی کةم نةزةرانیم
ئةرتؤ پاکةنی ... ج کث باکةتةن؟


 

ئیشارات و ئاماژةکانی بثسارانی هةر ئةوندة نی‌یة، بةلآم بةورد بوونةوة لة ژیان و بةسةر هاتی سوورة بةردی و محاکةمةی ئةو لة لایان قشریةکان و مؤرکردنی حوکمی قةتصی ئةو زانا مةزنة لة تةمةنی 38 ساصی‌دا لة حةصةب لایانی ئیحتیاتی گرتةتة بةر. دةنا لة کاتی ژیانی ئةویش‌دا هةر ئةو چةشنة بیرو رایانة لةسةر بؤ چوونةکانی فةلسةفی ئایینی بوة، وةکوو :


چراغ ذةزان بؤ ... چراغ ذةزان بؤ
نزیک وة پرشنگ پای قةصوةزان بؤ
با خاک گلکؤم خاک نؤ نةبؤ
بةصکة قیبلةی وثم ج ناکاو جارث
نا بةصةد بنثو پا وة گلکؤم دا
تا جة ژثر سةنک ساکن بؤ دةردم
خاس ئیدةن گصکؤم پةنای ذةزان بؤ
ئامثتةی خاکم وةصک خةزان بؤ
با یةکجار کؤنةی سةد ساص کؤ نةبؤ
بةیو وة سةیران، عةزم شکاری
وة قةبر تازةی تةنیای نؤم دا
نةکا سةنگ سوچؤ بة ئاهة سةردم




مامؤستای ذةحمةتی «علاالدین سجادی» لة لاپةرةکانی 180ـ182ی مثژووی ئةدةبی کوردی نووسیویةتی کة ناوچةی ژاوةذؤ بثشکةی ئودةباو شاعیرةکانی کوردستان بوةو زانایانی هةرة پایة بةرز لةو ناوچة هةصکةوتوون و ناوی چةند زانای مةزنی نووسیوة کة ئةمانة هةموویان مامؤستای بث هاوتای زةمانی خؤیان بوون و هةصکةوتنی بثسارانی لة گؤذةپانثکی ئاوادا ئیتیفاقی نةبوة. بةتایبةت کة ئةو لة بنةماصةی زانیاران بوو رثگای باوو باپیرانی لةبةر گرتوةو پاش وةرگرتنی ئیجازة لة «سنة» گةذاوةتةوة بؤ بثساران و بة زانایثکی عیلمی ئوسوص ناوی براوة.

بةلآم بؤچی بثسارانی رةز دةکاتة چرا و بؤچی وای پث چاکة گلکؤی لة‌پةنای ذةزان دا بثت؟ کة لة ئاگری جةستةی ئةو سةنگی خارایش دةسووتث و هؤکاری ئارامی خؤی و ئاسوودةگی لةوةدا دةزانثت کة قیبلةی بةنا بةصةدی بثت و پای لةسةر مةزاری دابنث، بةلآم داخؤ ئةو قیبلةکثیة؟ من پثم وانیة زانایثکی شارةزای‌ئایینی و پیتؤصیکی ئةشراقی ئافرةتثک بکاتة هةوثنی ژیان و دةرمانی برینةکانی. مةگةر ئةو بة فرموودةی خؤی پةذو باص سوفتة یا په‌ذو باص سوختةی دینی خاسان بووبثت.

سةبکی بثسارانی لة هؤنراوةکاندا هةر ئةو شثوازةیة کة ‌پیرانی ئةهلی حةق لة ئثرانی کؤنی بةر لة ئیسلامةوة پاراستویانةو لة هةموویاندا کة دةست بة دةس دةکةن تیکراری مةتلةع دةبینرثت‌و ئةمةیش لة شثعرةکانی بثسارانی‌و ئةحمةدبةگی‌کؤماسی‌دا بةرجةستةیة وةکوو :


گصکؤی تازةی‌لةیل... گصکؤی تازةی‌لةیل
یا ئاخ پةی منداصی ... ئاخ پةی منداصی
گؤشةی خاترم ج خةم بث خاصی
هةربازیم مةکةرؤ من چةنث یاران
نازاران جةمین لثم نةمةپؤشان
ئیسة ج شوومی زةمانةی باتص
لة کؤماسی و ئةمةی بثسارانی
 ئاخ ... وا ... دةریغا، پةرث منداصی
لاقةید بیم ج تةعن بة وةشی و تاصی
مةشیم وة باوةش ناسک نازداران
مةکةر دةم سةیران زوصف وةشبؤشان
نازاران یةک‌یةک لثم مةکران سص


 

ئةوةی لة ناوةرؤکی ئةم هةصبةستةدایة، سةرةتا دونیای سادةو خؤش و ئاسوودةی منداصی و وةبیر هثنانةوةی باوةش و ئامثزی گةرم و ئاوثتة بةبؤی سمص و مثخةک و بابؤصةی مثهرةبانانةو پاشان نووسینی ئةوةی کة چلؤن حیجاب لةو زةمانةدا بوةو کاتی هؤنةر گةیشت بة عومری بلووغ، ئیتر ئافرةتةکانی دةور و بةری روویان لث داپؤشیوةو جةمین لةو پؤشراوةو ناتوانث سةیری زوصفی و شبوو بکات و نازداران سصی لث دةکةن و ئةم بةیتة بوةتة ئیلهام بؤ ئةم شثعرةی تازة :


هةتا جوان بووم فرة پیر نةبووم
ئثستا کة پیرم من دةگرم سؤنة
دةمکرد ذاوی باز سؤنةگیر نةبووم
سؤنةیش سص دةکات لة داوی کؤنة


 

پثم وایة ئةو سص‌کردنی نازداران لة شثعری بثسارانی‌دا ئیلهامی ئةم شثعرة بووبثت، بةلآم بثسارانی لةگةص تاریکی دا نامؤ بووة و ئةگةر خةصکی ئةو زةمانةی شةوو ذؤژیان بژاردة تا مانگی چواردة خؤی بنوثنث‌و شةوان روون بکاتةوة ئةم دةصث :


چراغ نةدصن ... چراغ نةدصن
دصةی غةریبان چون پةذةی گوصةن
هةرکةس غةریبةن هةر داخا ئةدصن
گوص خارصیش نیشؤ، خةیلث موشکلن


 

لة شثعری بثسارانی‌دا دةردی غةریبی زؤر بةر جةستةیةو هةر چةند لة ژیانی‌دا ئةوة بةدی ناکرثت و سةفةری زؤری نةکردووه، هزری ئةو برک و ژانة لةوانةیة بؤ کةسث‌تر وترا بثت. بثسارانی ئةو زاتةیة کة حیجاب لةسةر تیشک دادةنث و نایةوثت بة ذووت و پةتی مراد و مةقسوودی خؤی بةیان بکات و بةرةو حیکمةتی ئیزةدی ذای گوثزثتةوة و لةوانةیة ذادةی زانست و عیلم لةو چاخةدا زةرفی‌یةتی ئةوةی نةبوو بثت تا لةو سةر چاوگةی کة ئةفلاتوون و ئةرةستوو و سووة، بةردی و ماردینی تثراو بوون ئاوی ذوون و گةوارا بنؤشن.


پةی چی مةواچان حیجاب خاس نییةن
ئةگةر پةی خاسان حیجاب خاس مةبی
کةسث وثنةی تؤ شةوق بؤ جةمنیش
ج ئافتاو خاس تر کةسث کةی دییةن؟
ئافتاو مةهتاو کةی جودا مةبث
لازم، پةروانان، مةیان وةدینش


 

بة کورتی و کوردی عةرزتان دةکةم کة ‌زؤر بة داخةوة لةو لایانانةی بثسارانی بباتة سةر چاوگةی حیکمةتی ئیزةدی کةمتر کؤصراوةتةوةو ئةمةیش لةوانةیة بة شةرح و شرؤضة و تةفسیری هؤنراوةکانی بدؤزرثتةوةو ئةو شاعیر و پیتؤصة مةزنة لةوة گةورةترة کة تةنها لة بن لقث دارا بی دؤزثنةوة کة خؤی لة ئامینة خانم حةشار دابث و ئةمجار لق و پؤپةی درةخت بة رةقیب تةشبیه بکات و لة مثشکی دوو بووعةی هةندث کةسان دا بخرثتة جةرگةی هةستیارانی عاشق‌و ئةوین‌داری مةجازی‌و ئیتر هیچ دةرد و گرفتی‌تری نةبووبثت.

پثم خؤشة لة کؤتایی‌دا سةرنجی بةشدار بووان لةم کؤبوونةوة فةرهةنگیةدا بؤ ئاخاوتنثکی ناشیرین لةکاناصةکانی ئاسمانی و رادیؤ‌کانی کوردستانی ئةو دیو ذابکثشم و داوا بکةم لةوانةی کة‌ شایةد لةو دیو هاتوون و بةشداران کة بةصکو ئةم دیاردة هةصةیة بسذنةوة. ئةویش ناوبردنی ئافرةتانة لةو دیو بة «خان»، کة بةذاستی پیاو لة ژن دةبثزثنثت. چوون کا وةتة بووة ژن وةکوو مةوجوودثکی لةتیف و ناسک و بةهةست ناسراوة، بةلآم کة ئثستا لثمانیان کردة بة خان. ئةوة قةلآفةتی پیاوثکی سمثص زل و ناوشان پان و خنجثر لةسةر پشتوثن و مؤدنةس سیغار لةسةر لثوان دةخاتة یادمان و ... لای کورد بة کةسانی وةکوو بةدر خان، خوسرةو خان، امان الله خان، حةمة ذةشید خان، موزةفةرخان، سةیفةدین خان دةبثژن و ئةوةی کة ئثستا بة نازخان و شةیدا خان و ناسکة خان ناو دةبرثن ذةنگة وةکوو سانةکةی خؤمان موخةفةفی خاتوون بن کة نازناوثکی جوانة بؤ ئافرةت‌و خؤزگة هةر بة خاتوون و خانم ناویان دةبردن و ئةو خانةیان لة ئاشپةزخانةی مالآن و دایرة‌کان دةر دةکرد.

ئیتر هةر بژین بة شادی


نویسنده: عدنان ذبیحی و نوری شهابی
تاریخ: پنجشنبه ٧ بهمن ۱۳۸٩

 

نام و نام خانوادگی برهان اختر

میزان تحصیلات : کارشناس بهداشت عمومی(مبارزه با بیماریها)

نشانی: مریوان ، مرکز بهداشت شهرستان مریوان

واحد پیشگیری ومبارزه با بیماریها

تلفن تماس  09188747204

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

سةردای

کة زةردَؤ  وةرثأوو دوص  براپةو  وةپاتیم کؤض  کةرا

و

جة "مةپاجامی"* و"مةلاخدر و"** أواری  ماپ ئاوایی  کةرا

بةمانییایی و نسکة  نسکوو  شةماپیوة و

ضةنی ماضوو تةوةنة  طؤرًٌص و  قةپوةزةکاو  سیروانی

یؤ طصرا ،

ئیتر من داستانةوة بصنا....

جة سةروو جانمازةکؤ

حةزرةتو "خدر وجامی"

جة  وصرةطا ثاییزصنة....

کؤتا  أا ....

سةروو أاکصمؤؤ  طؤراپة "طةلاوصذ"ة هةوارةکؤ "مةلاخدری"

دلص" تةوةنة  "ضةرمصنة" کة بة نمةنموو وارانی

تةأة بیصبص ! دیای دیص ثةیم،

نةشناسصمؤ

هیلة هیل و  ورةورشا  نیابصرة

ثصسة واضی ضةمةأاو مصمانةکةیشا  بصنص

ضةنی وصشا قسص کةرصنص

کةس نةیاوصنة ضصش ماضا!

کة دوور کؤتاوة .......حةر بةردةوام ...ورةشائةی

منیض.... بةخصرایی دوور  کؤتاوة

و

تةنیا مؤرة مؤر! و هیلة هیلشا بةطؤشیم بة سووکی وةرص.

"زةردة" بةلةنجةو لارةوة

بة ضةمص مانیای وةروو ضةمامؤ وصش شاردَؤ!

"نةرةکص" بةمصزةرةی  سةوز، دلص قاثصوة سیاوینة

کة جة کؤپةکة لارؤ هةیوانوو  دیواخانی شص؛

تةنانةت مةرطیض جة سةروو أایشؤ

کة داطیرکةرا، دامنؤ طجیةکةیشا طرتةبص!!

نةضپاکنصشارة؛

بة  مل شؤأی

دةوةن بة دةوةن ،سصوةرةکص بة جلص سیاوص

کؤؤتصبصنص شؤنؤؤ  زةردَةثةأی

دیاربص فرة مانیصبصنص و واضینی جةثا کؤتصبصنص!

ئصمةیض جیاما   ئاسص

**************

ضاوصرةطانة.....

خرثة خرثوو خأوو أاو  أازةکصم

بةردةوام ضةنی ضریکة ضریکوو "مریضلة" ثاسارص

تصکةپة بیصبص ،

هیضکامشا جة یؤی  نةیاوصنة

و

جة یؤیض سپ نةکةرصنص.

کتووثأ" خأصو" ضا دلص حةلةلاینة

وصش فأة داو باوشوو تةوةنة، خأثؤپص ضةناکة درصذة!!

بة هاوارصوة و هةناُسةوة نزم طرساوة و  واتش:

ئای ضننة شةقؤؤ ئی ئینسانة بصمةکة  و  سةرشصویایة

و

سموو ئاذةپص طةأؤپص    و

ئةسثی سمت قؤثیایم وةنة کؤؤتٌصنص!!

حةتا واضی سةرةم مةأیان و.... قولصم  هةوشا  ئاردَةن ،

جارةوةختةض نمام بةرصنص !

و

نتاوصنص  سةروو جانمازةکةیمؤ تاوة ضؤک  بدَةو

ئاخر من ضا سةراوان سةریوة بصنص

ضةنی تؤثةپة "وةروة" وة نازار و ضةرمةپص

بةدةموو قساوة کؤتةبصنص أا

کةسةرةم بةرز کةردؤؤ و ضپاکیانصرة ، تؤثةپةکص نةمةنصبص،

منیض،  ضةنی "وایة"وة مانیای فرة طصپایمص ثةیش

کة  زانام وصش  شارانؤؤ؛

ضأیمؤنةٌ، ناما ثصوایمؤ

ثاسةم زانا  کةأةبیصبص!!

نةزانام  دلص ض  ترةکةوة  هؤرتپیشیای،

لاشؤ  تةوةنةوة  ثیرص، أووشة!!

نوقمة بیصبص ،

تؤیض زانی ؛ کة ئةطةر سةروو ئا لاشة أووشةیة نیشیرة و

واضی با مانیایة بةر کةروو، تووأةت بؤوةنة و داواؤ ئاوصت وةنة کةرؤ،

تؤزانی؟زم و هامن تةذنةشانة، تةذنة!

ئا  تؤثةپة ضةرمةپص و بةسةزمانص

بة دیل طیریةبص .

ئالاشة أووشة و هؤرتپیشیا ،خصوةخوانةضش جة سینؤؤ وصشةنة

کة  جة "قلیضکةسپاموو " لاو لووتص  مشؤؤ

ضةقنابصرة ؛

ثةنةم مةخؤیدص ..... راس ماضوو

خؤ من درؤزن نیةنا !!

مزاندص  ئا خصوةخوانة  کصن؟!

"قومامصوة" أةقةپةی  باپابةرز

تةوةنةکص  ئانةش  درکنا  کة  ئا "أةقةپة"

جة بنةوة تؤزص   ئاوی  و  کةمصو  شةوضةرةش

شارانؤ

**************

با بلمص إأارة...........

شةوةما  ثةنة  بیة..........

أاکصم مةویارة ثةنة.... با   لانةدةو

هةرضننة أا زانوو ،ئةطةر شةوةما ثةنة  بةی!

أایض   نةزانوو .......دةسم طصرا

زاندص   کص ؟!

" نةرةکص"..........هةنارةکص.......

دةمٌصوةن نةدَانم ئی أا

ضپاکیانصرة ...... ورةورةوةم إذنی  .... ها براپة..... ثةی  کؤی؟

ئانة قسص دار هةنارصظة بص،

کة ثصسة تاج و سةروو  کناضپة  شازةوة ناسکة

جة دوورةوة ......و  ضا  سةربناواوة

"ظلة هةنارةکص" خوای خوص .....نةشناسصم !!

زانوو شمةیض  دیةنتا و سةرتا  ئامان

زاوةأوةوة  ناسک  بة أاویارصوة  مانیا و تؤزن  خوؤ!!.

دةمصوةن  ضی وپاتة بص ئازارة  و  سةربةرزة ،

ضی وپاتة  ناسک خةیاپةنة

دوور کةوتةبصناوة  و  غةریب بیةبصنص

بةشةرمصوة ، سةرةم بةرز کةردةوة

زاندص ضی؟

هیضم ثةنة  نةبص هیًض!!

تةنیا واتم :

بصقةزابی  براپةطیان ... بصقةزابی

*******

دةمصوةن طؤشم  طرتةن ثةی خةمةکاتا

هةرسةکصم تاسیةنص .... تاسیای

ضةمةکصم  خنیکیةنص !!

دةسصم  طیانشا ضةنة نیا  و ثةنجصم  طؤنیة نص.

بةپام ... تکا و لاپا  تا  ضننة کةروو ، طؤشم ثةی طصردص!!

ضا طردَ ئازارا بصزار نةبیةنا

تاسةو عةشقیم و وةشةسیایم  جة "ئةدَة" بیةنؤ

و

بوةؤ "حوجرة" و کؤض کةردَةیم ،

بیةن بة ئاوإذینوو هةناسةی سواری

و

رةنطص زةردَصم.

ضی وةرزةنة.....

بة ماضوو وارانی ،وةشةسیایم جة "ئةدَة" بؤ

"واضةم" سةدان "ترثة" ضپاکنؤرة..

هةزاران"تکة هةرسی" مجؤرة و وزؤأا

هةزاران هةزار  ئازارص کولنؤوة!

ضی وپاتة  ناسک خةیاپةنة؛

"واضة" بةرزتةر جة  قةپةم"

ثاکتةر جة دةفتةرةکؤ  "ئاوصستای"

تةنیا... واضة.....نا....نا

"وةپاتة"

ضةمصم ثةنة خةپات کةرؤ   و.... طأم مدؤو

ُکوردستانا....  هؤرامانا...... وةپاتةکؤ مةلاخدرین... مةلاخدر

بورهان هةورامی 6ی نوامبری 2007

کوردستان / مةریوان /أوار

 

 


نویسنده: عدنان ذبیحی و نوری شهابی
تاریخ: پنجشنبه ٧ بهمن ۱۳۸٩

ئةنسیکلؤثیدیاو بصسارانی      

شیثانة

شکةش نیةنة ضنة هةرمانؤ طردَوو ئةدیبا و شاعصرا بة تایبةت شاعصرص مةحاپوو هةورامانی ( بة بؤنةو برصو هؤرکارص تایبةتیص ئا وةپاتیة) بة کةمصو تةرسیةوة، متاومصنة جة یةرص بةشص واریةنة خاپبةندیشا کةرمص(1) :

1 . کصبیةی وةشکةردَةی ( هؤظیةت سازی )

 2 . زوان

 3 . ئةدةبیات     

جة بةشوو هؤظیةت سازیةنة ثصسنة حةپقصوص ثةیوةندیدارص بةینوو ویةردَةو ئیسةو هةورامانیةنة و حةر ثاسنة جة تپانصوص سةرتةرةوة ثصسنة بیةی و کیانصوی هامبةش بة هةرمانکةردَةی ضنی شصعرص و ئاردَةی برصو جة دةردَةدپةکا ، داپغةکا ، ئؤستورةکا ، ویةردَةهامبةشةکا و حةز و ئاواتة ناماکص کارشا کةردَةن و حةر ئینة لاو برصو فاکتصتةرصنة بیةن بة هؤرکارو وةشبیةی هؤظیةتصوی هامبةشی .

زوان : زوان ثصسنة بنةأةتیتةرین فاکتوو فةرهةنط و نةتةوةی ،  ئصندة هةمیةتدار و یاطةطیرا کة بیةی ئصنسانی بة بص زوان ضصوصوی غةریب مرمانؤنة  ، بة جؤرصو کة متاومص ئصنسانی حةیوانی قسةکةر واضمصنة و جة لایةنصوتةرةوة هؤرطصرتةی ئی زوانیة ئةرکوو سةرشانو طردًَ قسةکةرصظو ئا زوانیةنة ؛ بةپام ضی بةینةنة کاریطةری شاعصرا و ئةدیبا جة فرةو کةسا سةرتةرا و ئةرکوو ئادَیشا ضی بارةوة ئصندة فرةن کة بأصو وةخت مانایی زوانی و طةشةدای ثادَی بة ئةرک و کار و هةرمانؤ ئادَیشا لکة مدریؤنة ( ثةیوةندیصوی وةراوةر و دوةلایةنة ) . زوانی شصعری مامؤسا مةولةوی حةر ضن جة وةرضةموو یةکةمیةنة ئینا ضصروو دةسةپاتوو زوانی فارسی و عةرةبییةنة بةپام بة تؤهؤردای ، وشکنای و شییةوةکةردَةی و ئةنةلوای دلص تؤتؤ شصعرةکا ؛ ئا وةختة بةرطنؤ کة ض طةوهةرصو ئینا دلص کانوو ئی دیوانیةنة و خةزصنةو زوانیش ضةندة ثارصزنان . بةپام فاکتصوی هةمیةتدار و یاطة سةرةنج ئینة کة ضةنی کةسصو تاوانش بة زوانصو کة زوانی ئةدَایی وصش نةبیةن ثا طردَوو أصک و ثصکی و زةریفی و وةشپانةیة شصعرص بنیؤرةو ثةل و ثؤشا دؤ . ئا زوانة کة جة لاو مةولةوییةوة ئامان سةروو قاقةزی حةر ئا زوانةنة کة جة لاو خانای قؤبادی ، بصسارانی ، چیدی هةورامی ، ئةحمةدَ بةطوو کؤماسی ، أةنجووری و ... خزمةتش ثنة کریان و زوانوو شصعر و ئةدةبوو کؤردستانی ثةی فرة سةردةمانصوی بیةن . دةوپةمةند کةردَةی زوانی هةورامی بة تایبةتی و زوانی کوردی بةطردی بة هةرمانکةردَةی ثا طردَوو باقةکةلیما و کةلیمة تازا کة جة زوانصوتةرةنة ئاردَصنصشةنة دلص زوانی وةرباسی و بة ماأایشا ، فاأووطؤأشا و تصکةپکةردَةیشا ضنی کةلیمة وصمانا بوومیصش کةردَصنصوة و ئصندة أصک و ثصک و نةرم و نیان دلص تان و ثؤ شصعرةکاشةنة نیاینصشةرة کة ئةجیؤت حةر ئةوةپةوة هةورامیص بیصنص . حةر ضن زوانی شصعری مةولةوی زوانصوی ئةدةبی و بة هصز و قؤرةتا ؛ بةپام ئصندة سادة و نةرم و أةوانیضا کة خةپکوو دلص کؤمةپطایض خاس میاواشةنة و ضنةش دوور مةطناوة .

ئةدةبیات : ئةطةر ئةدةبیاتی بة دوص بةشص دةمواض ( واتةئی ) و نویستةئی دةسةبةندی کةرمصنة؛ ئةدةبیاتی واتةئی و سةرزوانی بة بؤنةو ضوارضؤ (ساختار ) ، تایبةتیةکص و حةر ثاسنة هصرشوو سةنعةت و تةکنؤلؤذی جة طردَو بوارةکاشةنة ، فرةتةر ئینا وةردةمو هؤروشموو جة بةینلوایةنة . بةپام حةر ثاسنة کة دیارا ئةدةبیاتی نویستةئی ماندطاریش بة بؤنةو بةپطة و قةباپةبیةیش فرةتةرا و حةر نةتةوصو ئی بةشة جة ئةدةبیاتیش فرةتةر و بة هصزتةر بؤنة ، جة وةرضةمی فةرهةنطیةنة سامانصوة فرةتةرةش هةنة و وةپکةوتةتةرا . حةرثاسنة کة طردَصما مزانمص فرةتةروو ئةدةبیاتی نویساری ئصمة جة شصعرص کلاسیکص وةش کریان و بنةأةتی عةسپیش ئینا سةروو ئی بةشة جة ئةدةبیاتیةوة و دیوانوو مامؤسا مةولةوی یؤ جة سةرکةلة بةرزةکاشا . بة دپنیایةوة متاومص واضمصنة کة بیةی مةولةوی ثصسنة ئةدیبصوی ثایةبةرزی ، کةلةبةرصوی قووپ و وةرهةپاش جة دنیاو ئةدةبوو هةورامیةنة ثةأ کةردَةنةوة و کةردةنش سةرکةل . کاریطةری شصعرص مةولةوی سةروو ئةدةبیاتوو دلص خةپکی یانصو فوولکلؤر بة جؤرصو بیةن کة مةولةوی یةکةمین شاعصرصوا کة فرةو شصعرةکاش بة تةکبةیتی لاو طؤرانیةواضةکا و سیاوضةمانةواضةکاوة واضیةینص و تارةلا ئانةیة جارجاریض سةر و بنوو شصعرةکاش بأیان یام کةم و زیادَ کریان و شصعرصوة تازصش ضنة وةش کریاینة کة ئینة وصش تةنیا وةشةسیاوی شاعصری و تازة و زیندة بیةیی تابپؤ شصعرةکاش میاونؤنة .   

جة دنیاو ثأ شةثؤلوو ئارؤیةنة کة هةر ساتصوةش مةرطو هةزاران ئةرزشی ماأؤ و حةر شةثؤلصوةش فةرهةنط و زوانصو دلص وصشةنة تاونؤوة ، باس جة بصسارانی و شصعرصش باس جة کصبیة (هویت) و نام ونیشان و... باس جة فةرهةنط و یةکةمین موورؤ زةنجیرصویا کة ثصسنة مةدرةکصوی زیندة و یاطةداری لکةما مدَؤوة ویةرینصوی ثأشنطداری . لانی کةم جة وةرضةموو فةرهةنط و ئةدةبیاتیةوة سةرهؤردای ، وازکةردةی ، شیةوةکةردَةی ، لةیةکدای و ئصذانة و کصشانة کةردَةی ئا میراسیضة کة تا ئیسة هؤرش کةردَةن و یاوان بة دةسما ؛ ئةرکوو سةرشانیما ثةی یاوای بة کؤنج و کةلةبةر و لار و ضةوتی و أصک و ثصکی ئا میراسیة و دةرس هؤرطصرتةی و تةجرؤبة نیای ضا وةرهةمیة .

ئةنسیکلؤثیدیا یام هةماروو زانایی بصسارانی      

وةپ جة طردَ ضصوةنة حةز کةروو جة بارةو وةر هةپایی زانایی بصسارانی ثاو وةخت و زمانوو وصش (1702_1641م) و نةبیةی کةلووثةلی ثةیوةندی بةمانای ئارؤیی و ثةیوةندییص کةم و سةرسةختص و تصکةپ بة تةنطوو ضةپةمص و طیر و طرفتص فرص کة حةر کام ضانیشا  وةرثةنطصوی طةورةن سةروو أاو زانایی و یاوای بة تپانصوص فکری و ئةنةیاوای بةرزی ؛ سةروو وشکنای شصعرةکاش جة دلص دیوانةکةیشةنة باس کةرمص . ثاسنة کة دیارا بة ثاو ئا وةخت و ساتیة و بة بؤنة و ئا هؤرکارا کة سةرةوة باس کریای ، زانایی بصسارانی جة أوؤ ئی بةپطاوة کة دلص شصعرةکاشةنة هةنص ، زانایصوی بةرز و وةرهةپا بیةن . ثةی سةلةمنای ئی قسص جة هةر مةفهوومصوی ، ئةلصمصنتةکا هؤر مدَةیمص و جة حةر کامیض  یةک و دوة دانة شصعرص مارمصوة .

1. ئیشارة بة یاطانصوتةری بةر جة جؤغرافیاو مةحالوو هورامانی ثصسنة : کؤ دةماوةندی ، بیستوون ، نةجد ، حجرالاسود ، جةمةر ، حةفت نؤهؤموو زةمینی

من زةأصو دةردم هانة دةروون دا         وةختةن (نةجد) بدؤ وة (بیستو)دا . (  ل102 )

2. نامؤ شارا و کصشوةرا : خؤتةن ، یةمةن ، حةبةش ، ئةربةت ، شام ، شیراز ، ضین ، خةتا ، ماضین ، حصجاز ، ئةرمةن ، کةشمیر ، هصند ، مصسر ، طةنجة ، تةنجة ، کةعبة ، مؤپتان ، کةربةلا و ... ثةی ئاطاداری وانیارة ئازیزةکا تةنیا جة شصعرؤ " ضراغم بة ضین ... ( ل 171 ) نامؤ 12 کصشوةر و شاریش بةردصنة . طا عةزمی تةنجةی ماوای تونمةن / طا تةمای وةسپةت نةدةروونمةن ( ل 179 ) . کة تةنجة نامؤ شارصوی جة وةپاتوو مةغریبیةنة کة ئینا لاو تةنطةو جةبةل و تارةقیةنة

 سؤپتانی سؤسةن ، تةختی سؤلتانی         شیةن نة مةزهةب ، خاپی مؤپتانی ( ل  342)

مؤپتان شارصوا جة وةرنیشتوو وةپاتوو ثاکستانی و واروو  ثةنجابیةنة ، ماضان ذةن و کناضةو ئا مةحاپیة خاپص زةریفص  سةروو أوصشاوة کوانص . ( فةرهةنطوو مؤعینی  ل 247 ) .

3. ئیشارة بة کةسایةتیص ئةفسانةیص و ویةرینیص ( نامص نامدارص ) ثصسنة : دارا ، شیرین و فةرهادَ ، لةیلی و مةجنوون ، خؤسرؤ و شیرین ، قةیس ، ئةفلاتوون ، ئةرةستوو ، لؤقمان ، ئةسکةندةر ، شصخی سةنعانی  ، کةیکاووس ، سةعد وةقاس ، ثةرویز ، یعقووب ، زپصخا و یوسف ، بةهرام و ... . ئةرةستوو دةوای دةردم نةزانا                     ئصفلاتوون دؤعای ( لاحول )ش وانا

فةرهاد جة ئاهم بیستوون بصزا           مةجنوون جة ناپةم جة نةجد طؤرصزا ( ل  197 ) 

یا

وةپط وةن داران وةختی ئافتا و خصز         کةردَةن وصنةی لاپ نطینی ثةروصز ( ل 439 ) 

ئةپقصوة جة زؤپف زونناری دپبةر    نمةدَة و بة مؤپک دارا و ئةسکةندةر ( ل   293)

دارا (یؤ جة ثادشاکاو هةخامةنشی )

 4. دلصطرص دینی و ئایینی  ثصسنة : دةیر ، دةیریان ، تةرسا ، عیسا ، بةرةهمةن (خؤدَا و هصندوةکا ) ،  رةهبان ( طةورةو مةسیحیةکا ) نةسرانی ، ناقووس ، ئةلحةمد ، تاها ، یاسین ، حجرالاسود ، عرفة ، طةبر ، تةرسا ، کنشت ، نةسرانی ، زوننار ، کلیسا ، بتخانة و...

تةرسا بةردةنم ....                                       أاسةن سؤجدص دةیر ، تةرسا بةردةنم مةی نةثای مصنبةر ، مةسجصد وةردةنم                         تةجدید مةزهةب عیسا کةردةنم فتوای بةرة همةن ، طصرتةنم نةطؤش          دینم دان جة لای ، دینی مةی فرؤش ( ل 94 ) یا                                                                                                                                   ثشت کةرد نة مةزهةب ، عاپمانی دین                   أوو نة بتخانة ، زوننار بةست یةقین ناقوس طصرت بة دةست ، سازی طةبریی ذةند        ئیمان دا بة کؤفر ، دینی تةرسا سةند واتم هةی دپة ، بص ثةروا جة طشت    کص جة دین بةرشی ، أوو کةرد نة کنشت ( ل291 ) و دةها کةلیمص کلیدیص تةرص ثصسنة ئةرغةنوون ( سازصوی مووسیقایی ثصسنة ثیانؤی کة ماضانص ئةفلاتوونی ئاردَةنةنة ) ، ضةنط ، کةمانضة ، قانوون، شةترةنج ، زؤهرة، مؤشتةری(هةسارصنص) و ... کة هةر کام ضانیشا دةلیلصوة بةر زانایی وةرهةپا و فراوانوو ئا کةپة بةلیمةتةیةنة . 

سةرکؤوان تةمین ، دةشتان طردَ زةرطوون بؤپبؤپ مذنةوؤ ، سازی ئةرغةنون ( ل 442 ) ستارة جة بؤرج بة جةولان کةری            زؤهرة مؤقابیل بؤرجی مؤشتةری ( ل351  )

بة دپنیایةوة ئی ضند خاپة کة سةرةوة دیاری کریای ، وصشا تةنیا نیشانصوة جة ویر و ئاوةزی بةرز و ثةأ بیةی هةماروو زانایی ئا زاتة بةرزةیة مدَانص کة ئا ثاسنة هصقم و ثتةو ئی واضصشة بةردصنصنة دلص تان و ثؤ شصعرصش . بة تاقصق تا کةسصو نةزانؤنة کة ئا فاکتص ضصشصنص ، مةتاظؤنة بارؤشانة دلص شصعراشوو ئاندة زیرةکانة و ذیرانة کارشا ضنی کةرؤ و ثصسنة تةوةن دیواری طردَی یاطؤ وصشانة و بة هةرمانؤ تایبةتؤ وصشا هؤرشا ضنؤ .

شؤنةماو بصسارانی دلص ئةدةبیاتوو خةپکی ( فولکلور ) و حةر ثاسنة سةروو شاعصرص ساحیب دیوانص

 شاعصرص وةپ جة وصش ( فصردؤسی ، مةولةوی روومی و حافصزی شیرازی )                   فصردةسی : بمالید چاچی کمان را به دست                                            به چرم گوزن اندر آورد شست ستون کرد چپ را و خم کرد راست                                                  خروش از خم چرخ چاچی بخاست بزد تیر  بر  سینه اشکبوس                                                                   سپهر آن  زمان ، دست او داد بوس بصسارانی : دةس دا نة دیدةی شوخی شةأ ئةنطیز      ساوا بة سوان ثةی داوای هوون أصز   دوو هصلالی قةوس ، سیا کةرد ثةیوةست      فاقةی طیر و طاز ، شةستی سةر ثةل بةست ثای ضةث وست وة ثصش ، أاست نةجا محکةم ضةث کةرد وة ستوون ، راست ئاورد وةهةم   هةر ئةوسا زانام دپ جة دةروون دا         ثةخشا و ثةخش بی ،   أصزا بة هوون دا ( ل 370) مولوی رومی : بشنو از نی چون حکایت می کند                                 از جدائیها شکایت میکند ( 2 )  بصسارانی : واتش هةی بص دةرد ، دةروون ثأ جة خار  /        سةرطةشتةی هیجران ، جةفای رؤزطار  یة هصجران کةردَةن ، جة دیدة کؤر بام                 نة تةرز مةوینوون ، نة باپای نةمام حافصز : حافصز باحیسی شاخی نةباتت                   بة نؤشیدةی جام جؤ رعةی نةباتت بة هةوای طؤپ طةشت ، سةیری ( موسةلا )ت       بة ئاب أؤکناباد ، سةرضشمةی حةیات بة لسان الغیب سینةی ثأ جة دوأ      مایةی دپ جة طةنج ، بةحری مةعنا ثؤأ (  ل 228 ) شاعصرص دماو وصش

جة ئةدةبیاتوو وصضمانة یةکةمین کةس کة باسوو بصسارانیش کةردَةن " أةنجووری" شاعصر بیةن ( 3 ) . شصعرصوةنة کة ثصسنةنة لیستوو شاعصراو کوردةواری تا ئا سةردةمة ، بة ضةمثؤشی جة جوانکاری شصعرةکص و تةنیا جة أواپةتوو نرخص ویةرینی ( تاریخی ) شصعرةکصوة کة نامو ثةنجا و شش شاعصراش بةردَصنة بة نامؤ " مةلا مستةفای بصساران " مةنزپ ی هؤردریان .ثاسنة دیارا ئی نام بریایة تةنیا نام نیایوی سادَة نةبیةن و کاریطةرش سةروو ویر و ئاوةز و دةقوو شصعری أةنجووری تا وا یاطص بیةن کة بأصو یاطصنة بة شؤن طصرتةی أا و شصعرةکاو بصسارانی ،  شصعرصش واتصنص : ضراغم بة شةو ...                                        

 شةوص ضوون شةوبؤ ، با بؤت بؤ بة شةو                                                                     شةوبؤت نة دةماخ ، شةوبؤی دووری تؤ                                                                                 تا شةوبؤ جة بؤی ، ئةو شةو بؤن خؤش بؤ . بة ئیلهام جة شصعرؤ"قیبلةم و شةوبؤ..."( ل400) و ضن دانة تةر شصعرص .

حةر ثاسنة خاپوی کؤماسیض بة ئةرةنیای شصعرصوة حةر ثی ریتم و مووسیقا لوان ثصوةی بصسارانیةوة :  ضراغم شةوبؤ ...                                                               شةوص جة شةوان شیم ثةرص شةوبؤ

 هةراس بیم جة داخ ، شةوبؤی زؤپفی تؤ           لاعیلاج ضنیم ، دةستة شةوبؤی کؤ ( ل 402 )

بةپام فرةتةرین کاریطةری بصسارانی سةروو ویر و ئاوةز و أةوتوو شصعری " ثیرةمصر "یةوة ، بیةن بة جؤرصو کة یاطةثاو بصسارانی جة فرةو یاطانة  سةروو ویر و ئاوةزوو " ثیرةومصرد"یةوة دیارا و ئی کاریطةریة بة شصوصو بیةن کة فرةو شصعرةکاش هؤرطصپنانةوة سةروو شصوة زوانی سؤرانی کة بة بؤنةو فراوانی شصعرةکاوة نموونة نمارمصوة و داوا کةرمص جة وانیارة ئازیزةکا ثةی ئاشنایی فرةتةری بلانص و سةردانصظوو دیوانةکةیش کةرانص .

مامؤسا مةولةوی کةپة شاعصروو ئةدةبوو کلاسیکوو طؤرانیض ، بة یارمةتی تایبةتیص لیریکص (  lyric) شصعرؤ بصسارانی کة من بة نامص برووسکة و ثلیزطص شصعریص نامصم بةردَصنص و ناسکی و وةشپانةئی ئاوةز و ئةندیشةیش فرةو یاطانة زانا و نةزان و وریا و سةرشصویا لوانةوة لاو ئا ویرة ناسکةیة و یام شصعرةکصش بارمتة کةردَةصنص و ثصسنة وصش ئاردَصنصش یامکةتی بة یاردَةی ئا وةرضةمیة کة بصسارانی ضا دةلاقةوة دیان ثةیش و تةماشاش کةردَةن ، هؤنیصش رصساینص : 

  واضة هةی دپةی ئةبپةی بص خةبةر                  هؤرصز ساتص تةرک ، خاوی شیرین کةر " شةوةن خةپوةتةن ، ماپ بص ئةغیارةن               عالةم طردَ وتةن ، دؤس خةبةردارةن ( د .م. ل 71 )

یام:                                                                                                                                     دةرطای حؤحقةی لاپ دانةت شکاوان                    جة أووی لؤتفةوة ئینةت فةرماوان    " یا کاغةز بأیان ، یا مةلا مةردةن            یا خؤ عارتةن دؤس وة یاد کةردةن ( د .م. ل 300 ) بةپام جة برصوتةر یاطصنة جة وةرضةموو بصسارانیةوة دیان ثةی دنیای و لوان سةروو أاوینوو ئادَی و بة ضةملواو ئادَی کاوةترؤ خیاپیش باپداینة ئاسمان : بصسارانی:                              عةرز و حاپی من ثةی یار نةکةردةی              مةر شةربةتی دةست بص شةرتان وةردی ؟ ( ل 96 ) مةولةوی:

یانصو ضصش مةیلت فةرامؤش کةردةن             مةر بادةت نة جام بص شةرتی واردةن ( ل 16 ) بصسارانی:                                                                                                                   مةواضة مؤذةت تیذتةرةن جة خار                              ثای طؤپ ئةندامم مةدةرؤ ئازار من ثةی مؤذةی خار یةخةیلص وةختةن              بةجاأوکاری نة أای توم جةختةن ( ل  123) مةولةوی:                                                                                                                         ضةم ثةی فةرش ثات موذةش ضوون خارةن           بةپام ضصش کةرؤ ضارش ناضارةن  ضةنی تاوؤ تةرک ثابؤست کةردةن             سةوطةندش وة زوپف سیای تؤ وةردةن ( ل 186 ) بصسارانی:                                                                                                                     مةطةر خؤداوةند کةرةم بکةرؤ                   تةفرةقةی یاران وة هةم باوةرؤ ( ل 240 ) مةولةوی : مةطةر خؤداوةند کةرةم کةردةوة                 تةفرةقةی یاران جةم ئاوةردةوة ( ل542  )

و فرةو تؤطرسنوو شصعرةکاو ماموسا مةولةوی کة جة ئامیانوو ویر و ئاوةزوو بصسارانی وصش طصرتةن و ئةطة کة ئادَ نةبیایا بة دپنیایةوة رةنطؤ شصعرةکاش بة جؤرصوتةر وصش ئةرمانصنة . خاپصوةتةرة ثةی نزیکةوة بیةی ضواضؤی فکریص ئی دوة زاتة طةورا کة بة دةرسةدصو طاهةز و ئةطةر تةماشةش کریؤ و تا ئیسة حیض کةسی ئیشارةش ثنة نةکةردَةن ؛ دةرس وانای و ئةرنیشتةی جة مةکتةبوو فکری و حؤجرةیی نؤدشةیةنة  بیةن کة جة لاو مامؤسا بصسارانیةوة فرةتةر أةنطةش داینةوة بة جؤرصو کة تارة لا سةروو زوانی شصعری بصسارانی کاریطةریش بیةن و شؤنةماش دلص زوانةکةو بصسارانیةنة وصش خاس مرمانؤنة . بة جؤرصو کة زوانی شصعری بصسارانی ثاو ئانةیة کة فرةتةر جة یةرةسةدَ ساپص ضیةو وةپتةری بیةن و جة بةشوو ذاوةرؤ هورامانیةنة بیةن  بةپام خاس دیارا کة زوانی شصعریش بة زوانی نؤدشةیی نزیک کةوتةنةوة . کة تا ئةندازصو هؤرکاروو نزیکةوة بیةی وةرضةم و أاوینوو ئا ناسک خةیاپا و ئاوةز بةرزا بیةن کة حةر ثاسنة سةرةوة ئیشارة کریا جة بصسارانیةنة فرةتةر بیةن و جة بةشوو "شصوة زوانوو شصعری بصسارانیةنة" فرةتةر باس کریؤنة .

لا ضةمصو ثةی ئاذةو کؤمةپطای                                                                                              ذةن بة ذةن : ئی أةسم و باوة ، نةریتصوی دمــــاکةوتة و ثصســـنة مامةپصوی ناشیرین و ناأصـــک جة وةپاتوو کؤردةواری بیةن کة ئیــســةیض یاطـــةثا و شؤنــةماش جة برصــــو مةحاپص کؤردةواریةنة مةنةنةوة . رةسمصوی دماکةوتة و نالةبار کة فرةو وةختانة بة زؤرةملی و ئیجبار کةسصوشا تا ئاخرین هـةناسةو ذیوایش ثنة بةستةنةوة و وةشی و شادی ذیوایشا ونةحةرام کةردةن کة جة فرةو وةخــــــــتانة ثصسنة مامةپصوی  و ئادَیض ناأیک ونابةرابةر  بیةن . بصسارانی جة شصـــــعرصوةنة هةستوو ناأةزایی وصش ضی ثةیوةندیة ناشیرین و قصزةونةیة ئةثصسة بةر وسةن :

ضراغ نةزانان ...                                        ضصش کةروون جة دةست ئةحواپ نةزانان

حةر ثاسنة کة دیارا دةسوو ئانیشاوة کة بة نامؤ " ئةحواپ نةزانا " نامصشا بةرؤنة ، طلةیی و شکایةتش هةن و ئا خةپکة ئاسایة کة ئی رةسمةیة کةرانص و کةردةنشا باو بة خةپکی عامی و نةزانکار مذناسنؤنة و داوا کةرؤنة و بأصو وةختیض لاپیؤوة کة ئا کةسانص کة ئی رةسم و یاساشا نیانةرة :

یانةو ماواشا بة کةپارة بؤ                                           جةرطشان بة تصغ ثارة ثارة بؤ  یانصو ئةشةدوو مؤجازات و حؤکمیشا مدَو ثنة کة نیشان جة ئةوثةأوو  بصزاری و وةش نامای ضی باویة میاونؤنة و جة ئاخرةوة ، ثةی ئاخرین ماوا و ثةنای لاپیؤوة خؤدَاپةی کة :

یا شا هةر کةسص طؤپ بة طؤپ ئارؤ           یاشا  ئةو باپاش سةنط و طپ وارؤ ( ل 149)   بصزاری جة دوو أؤیی و أیای :   

جة ئةدةبیات و فةرهةنطوو طردَ قةوم و خةلکـصویةنة یةک أوویی و یةک دةنطی ئافةرین واضیان و دووأؤیی و أیا مةنعة کریان و بة سةرضةمصوی ثیس و نالةبار نریـــــانةرة کة زةرةر مدَؤنة و یؤ جة هؤرکارةکاو سةرونةشصویایی و دماکةوتةیی کؤمةپــطایوی بة کام نةیاواین . بصسارانی بة ثاو ئاذة و ئا زةمانةیة و سات و وةختصوی کة ضنةش بیةن ئی قةوارةشة بة باپاو خةپــکی ناثةسةن زانان و بصزاری وصش جة فرةو یاطــانة ضنةش بةر وسةن و مةنعةش کةردَةن و ئی بصزاریشة تا وا یاطص بیةن کة جة دیوانةکةشةنة یةرص هؤنیـــصش شؤنؤ هةنترینــــیةرة و بة یةک دةق و بة یةک دلصطةر و جة مةنعؤ ریاکاریةنة واتصنص :

سؤب سةدای ناقووس، سةیری بتخانة                             دینی تةر سایان ، کلیسا یانة خاستةرةن جة دین ، ناتةمامی تؤ                      سؤجدةی ریایی ، سوبح و شامی تؤ ( ل293 )  یام                                                                                                                                  هةر سةحةر نؤشای بادةی ساقی مةست     حةپقةی زؤلفی دؤس زوننار بةستةن قةست خاستةر جة سؤجدةی أیا بةردةتةن        أةنجی سةد ساپةی جص نةوةردةتةن ( 291 )

یامکةتی :                                                                                                                       سوب جة بتخانة ، دةروون ثأ جة جؤش                   شصوةی شیرینی بادةی بادة نؤش خاستةرةن جة دین أیا کةردةی تؤ            أةنجی ئاخر ، هیض نة بةردةی تو ( ل 290 )

یام جة بارةو حیجابیةوة سةروو ئی أاوینیةوة سوور بیةن کة حیجاب وةش نیا و ئةطةر مةرامصوی ثاک و خاس بیایا ، ئانا مانط و أؤجیار کة جة طردَ کةسی ثاکتةر و زةریفتةرصنص وصشا ثؤذنصنص . ئینجا ویر کةردصوة ئةطة مانط و أؤجیار أوةشا طصرارة ضصش بؤ و ضصش قؤمیؤنة . تازة شؤنؤ ئینةیضةرة ئةطةر جة وةرضةموو دینیضةوة تةماشة کةرینة ، ماضؤنة ئصمة جة میلةتوو ثاکوو ثصغةمةرانمص و کةسصو کة ثاک بؤ ض تةرسصوةش جة کةسی هةنة و بة أانموونیصوی ذیرانة ملؤوة سةروو ئا أةسم و یاساو کؤردةواریة کة وةپ جة هصرشوو عةرةبا سةروو هؤرامانی ضاطةنة باو بیةن :

ثةی ضصش مةواضان ، حیجاب خاس نیةن       جة ئافتاو خاستةر ، کةسص کص دیةن ؟ ئةطةر ثةی خاسان ، حیجاب خاس مةدی                ئافتاب و مةهتاب هیض کةس نمةدی بنمانة جةمین نووری ثاکتةن                      ئةر تؤ ثاکةنی ، جة کص باکتةن ؟ ( ل 366 )

غةریب نةوازی

غةریب نةوازی یؤ جة خؤپکة ثةسینا و خاسةکؤ مةحاپوو هورامانیةنة کة بة درصذاو ویةرینی ثأ جة شانازیش ضنیش بیصنة و ئیسةیضة هةنة . تارة لاو ئانةیة کة جة ئامووزص وةپینةکاو ئی مةحاپیة و ثةندص دینوو ئصسلامی غةریب لاونای و ئصحتیرام و ئةدةب نیای غةریب و مؤضیاری کةردَةی ضی بارةوة فرة واضیان و ئا کةسانص کة ئی کارشا کةردَةن لاو خةپکیةوة ثایة و ثلصوی بةرزشا بیةن :

 هةر کةس مةکةرؤ غةریب نةوازی                        بص شک خوداوةند لصش مةبؤ أازی هةر کةس مةطصرؤ غةریبان عیزةت      ثةی وصش مةسازؤ ، جایص جة جةنةت ( ل 147 )

لةقصوتةر جة هؤینص بصسارانی کة ضنی فرةو نزیک بة طردَوو شاعصراو مةحاپوو هورامانی جیاواز تةرصنص کةپک طصرتةی جة واضانصویا کة مانا و باری حصماسی و سیاسیشا بیةن و بة ماناو دذمةن و ناحةزی نریاینصرة و کةیپص کةردَةی ضنی ئا واضا بیةنة  کة مانایوة سیاسیةش دةینة بة برصو ضا شصعراشة و حةر یاطصوةنة باس جة ئا واضاشة کةردَة بؤنة ، بة ئةوثةأو حةسرةت و تةمةنایةوة ئاواتة وازوو مةرط و نةمانیش ثةی أةقیبی بیةن :

 أةقیب سیا بؤ ...                                             أووت بة وینةی زؤپف قیبلةم سیا بؤ غةزةب جة ئاسمان ثةرصت وارا بؤ                          بةند بةندت بة تصخ جة هةم جیا بؤ

 ئی قین و نةفرةت و ئاواتوو تؤپة طصرتةی جة ناحةزیش  تا حةددصو بیةن کة ئاواتوو مةردَةیشا نةواستةن ، بةپکوم حةزش کةردَةن کة أةقیب مةنؤنة بةپام مات و کةساس و کةلةلا و ئةرامةندة و جة دنیا بأیا بؤ :

 بة قاپب مةردَة ، بة سةر زیندة بای             خةریکی خةرکاو ئةرامةندة بای ( ل 294 )

یام جة یاطصوةتةرةنة جة بة دپ نةطصپای ضةرخ و زمانة و ئاذةو نالةباروو کؤمةپطای و بیةی خةپکانی ضصرةنة بأ و ضزةدار کة طردَ وةخت و ساتصو بیةیشا هؤرکاروو ئاذاولص و مایةو ناراحةتی خةپکانی ساحیب ویر و طةشاوةزیا طلةیی کةرؤنة و بةهامفکری و ئةرةنیشتةی و أاوضارةی یؤستةی ، ثاسنة قةرار منیؤنة کة ضا وةپاتة دةس هؤرطصرؤ و بلؤنة تا کة بزانؤنة :  ئاسمانوو طرد یاطصوص حةر ثی رةنطةنة

جة دةستی أةقیب ، بةدانی بةد طةست              جةی زید و زامن ، دةستورصمان وةست

جة جةور و جةفای ضةرخی بص بؤنیاد         أوومان کةرد بة ضؤپ هةر ضة بادا باد ( ل 347 )

بنةأةت نیای سامانؤ فوولکلؤری :

فوولکلؤرؤ هةر قةوم و نةتةوصوی کؤمةپصو جة شصعرا ، رازا ، داستانا ، ئةفسانا و ... کة بةشصوی طةورةن جة سامانوو فةرهةنطی ئا قةومیة کة بة درصذایی ویةرینی و بة دةسوو یةکان یةکانوو ئا خةپکیة وةش کریان و سینة بة سینة ثارصزیان و دةما و دةم یاوان لاو ئصمة . بة ثاو شیةوة کةردَةی و ئصذانة و کصشانة کةردَةی دیوانوو بصسارانی ، بةرطنؤ ثةیما کة ئةرکوو بصسارانی جة وةشکةردَةی ئی بینا  طةورةیةنة تا ض ئاستصوا و بة ض زةریفیصو ئی هةرمانصشة کةردَصنة . یامکةتی ضوار ضؤ شصعرةکا تا ض ئاستصو ثتةو و أصک و ثصک بیةن کة ئی طردَوو سامانص ، مایة و ئامیانش ضادَیشا طصرتةن : 

 تایص زؤپفی ویت بووزةم نة طةردةن     تا واضان وة مةرط موفاجات مةردةن ( ل162 ) زؤپفة زةردةکات وزة وة طةردةن                       تا خةپکی واضؤ ، ثا داخص مةردةن ( فولکلور ) ئیسة ها سةبرم جة تاقةت بأیا                یانةی سةبرم سفت ، ثةردةی دپ دأیا ( ل 191 ) ئصندة سةبرم کةردَ ، تاقةت ضنةم بأیان    ماپ سةبر شصویؤ ، ثةردةی دپ دأیا ( فولکلور ) تا سؤب بنیامان سةر وة یةک سةرین          کةردامان أازان ویةردةی وةرین ( ل 211 ) داخؤم ضةنی کص سةر بنیةی سةرین       ثةی کصش طصپنیوة ، ویةردةی وةپین ( فولکلور )

 وة دةها سةر باقصتةر ضی دةستیة کة ئةوة ئاردَةی و نامبةردَةیشا کةمصو وةخت طیر و نیا جة حةوسةپةو باسوو ئصمةنة و بة تاقصق ئةطةر کةسصو ضنی شصعرؤ بصسارانی ئاشناییش بؤنة ، مزانؤنة کة ئةوةئاردَةی ضن دةسة باقصتةر ضی دةسیة کارصوی سةهلا .

تایبةتمةندیصوی تایبةت بة شصعرؤ بصسارانی

 دیوانوو بصسارانی هةممارصو جة زانایی ، ئةدةبیات ، زوان و... بة فرة وشکنای و سةر هؤردای دیوانوو ئی زاتة طةورةیة تایبةتیصوی تایبةت بة بصسارانی کة تا وا یاطص ویروو ئصمة یاوا بؤ و ضی بارةوة قةپةم ساونایما کةردًَة بؤنة ، جة دیوانوو ئةو شاعصرةکاو مةحاپةکةیما ، ضصمنة تایبةتیصو نیا وئةطةریض بؤنة ، ئصندة دیار و بةرئاما نیا :

شصوةی ئةوأصحان بةو کپافةوةن              بةو کپافی سؤز ، مؤشک نافةوةن ( ل 299 ) شصوةی ئةو نةرطس بةو شةوبةندةوةن   بةو شای شکؤفان ، شاثةسةندةوةن ( ل 437 )

 کة ئةوةپوو شصعرةکصوة ، واضصوة مارؤ و جة درصذاو شصعرةکصنة جة بارةشةرة باس کریؤنة و جة ئاخرین بةیتؤ شصعرةکصنة ئی تایبةتمةندیة مةی ، کة هةمیشةیض جة ئةوةپوو ئی بةیتصوة بة واضةو " شصوة"ی دةس ثنة کریؤنة :

 شصوةی نةورؤز طؤپ ها بةو نةخشةوة         بةو نةخشی خاپان ، وةشبؤی ثةخشةوة ( ل 438 )    کة جة طردَو ئی بةیتانة کة تایبةتیصوی ثصسنةشا هةن تشبیة بلیغ ئصزافة هةن کة ثةی سةلةمنای فرةتةروو ئا تاریفانة کة شاعصر جة درصذای ئا شصعرصنة ضا ئةلصمصنتیة کة ئةوةپةوة مةی کةرؤنة .

زوانی شصعری بصسارانی 

بة واتةو دانتةی : کةسصو کة نةخشصو نةخشنؤنة ، ئةر ئانة نةبؤ مةتاظؤ کصشؤش . ( 4 ) بة ثاو ئی واتةیة زوانوو شصعری بصسارانیض جة دیوانةکةشةنة حةر ئانة بیةنة کة ئا دیوانةشة خؤلقنان و بة ئةوةلاونایش ئا شصعرصشة واتصنص و ثصسنة موومی دلص دةساشةنة نةرم بیةن و حةر جؤرصو کة وصش طةرةکش بیةن ، ثا فؤرمة هؤرش بةستةن و کارش ثنة کةردَةن . زوانی شصعری بصسارانی ثاو بةقیةو شاعصرة هؤرامی واضةکا ض وةپ جة وصش و ض دماو وصشةرة ثاراو و سةلیس تةرا و بة زوانی ئارؤیی هورامی نزیک تةرا ض جة واضة وض جة کةردَةوةکانة . یانصو هةم جة نةزةرؤ لؤغةت و هةم جة نةزةرؤ فصعلیةرة . بة جؤرصو کة ثاسنة یاطص بیصنة کة واضة یامکةتی فؤرمصو جة کةردَةوةیش بة کار بةردَةن کة حیض شاعصری هؤرامی واضی تا ئیسة نة ئا واضةشة بة کار بةردَةن و نة بة ئا فؤرمة ثا شةکپ و شصوة کارش کةردةن . واضانصو ثصسنة :      قةپاخی ( بةرطصوی سیاوی تازیةباری ) ، سةرقةیتوولة ، ثصوار" وص شارای " و تةشاو " وةختوو وصرةطای " ، تةوةن ، وةرم ،مةپه هم ، مای ، سثی ، ون" ونی " ، بووم ، جام ، وةی " زةحمةت و بةپا " ، شةپپا ، وةشپةی ، قةپوةز ، مزطی ، وةپا ، ذةرةذ و ...

سةرتا ثا سیا ، قةپاخیمةن بةرط                 هةر أؤ مةوازوون ، سةد ئاوات وة مةرط ( ل 216 ) دارای خةمانم ...                   سةرقةیتوولةی خةم ، دارای خةمانم ( ل 243 ) دةستم دامانت ، سةوپی خةرامان                 بکیانة مةلَُُهةم ثةی شفای زامان ( ل 389 )  حةر ثاسنة کة دیارا زوانوو ئی شصعرا فرة تةأ و نةرم و أةوانا و بة زوانوو ئارؤ هؤرامانی بة تایبةت هورامانوو لهؤنی بة بؤنةو ئا هؤرکاریةوة کة وةپتةر ئاما ، نزیکتةرا و وانیار بة ئةوةوانای ئی شصعرا هةستوو دووری و غریبی زوانی جة نةزةرؤ وةخت و زةمانیةرة مةکةرؤنة . یام جة هؤرطصرتةی کةردةوةکانة و بة فؤرمی دپواز ئاردَةیشا و بةرئاردَةیشا جة فرةو یاطانة بة زوانی ئارؤیی نزیکتةر و ضةسثیاتةرا ؛ کة ئادَیض نیشان جة دةس نةواردَةی زوانی شصعری بصسارانی و هةم دیسان تصکةپ نةبیةی زوانی هورامی ضنی بةقیةو زوانةکان کة جة هؤرووشموو هةرةسوو تند و شةثؤلؤ بص ئةمانؤ تازة بیةی طةشةو تکنؤلؤذیةنة بة بؤنةو أیشةیی و أةسةن بیةیشةوة ، وصش طصرتةنش و سةرةش نةنامنان و سیس و لار نةبیةنةوة :   هؤرم طصرت ، ماضؤ ، ویارام ، مأةذی ، مةجیؤش ، مةسانی ، مةورةشی ، هؤرطصپا ، مةذنةوؤ ، ثةی ضصش مةواضان ، وانام ، نةوانام ، زانام ، نةزانام ، مةورةشا ، هاأییا ، دارؤ ، سؤضیان ، هؤرمةطصرؤ ، مةوارؤ ، مةذنةوؤ ، مةتاوؤ  و ....

حةر ثاسنة کة دیارا فرةو ئی کةردةوا کة ضیطةنة ئاماینص ، حةر ئانصنص کة ئیسةیض دلص زوانی دةمواضوو خةپکیةنة هةنص و حةر ثا فؤرم و شصوة هةرمانةشا ثنة کةرانص :

شییام هؤرم طرت ، دییام ثصشدا                    ضمان ضةمم دان وة سةری نصشدا ( ل 36 ) طرتت مةزهةب شصخی سةنعانی                   ئیمان مةورةشی ، زوننا مةسانی ( ل 292 ) شؤکرانةی وةسپت ، وانام ،نةوانام        تؤم بة دؤستی وصم ،زانام ، نةزانام  ( ل 390 ) مةذنةوؤ بة سؤز ،مةطرةوا بة زار         بة وصنةی عاشق دةروون ثأ جة خار ( ل 442 )  ئی تایبةتمةندیة بة جؤرصو بیةن کة هةرمانکةردةیش ضنی کةردةوة و فصعلی ثاو ئةو شاعصرةکا فرةتةرین فأکانسوو بةکاربةردَةو فصعلیش بیةن :

زؤپفان لوول وةردةن ، وستةن بة وةردا           من کةردَةن بة قةیس ، مدةو بة سةردا ( ل 463 )                                  

 

دماواض :

جة ئی شصعراضةنة مةولةوی بة شؤنةلواو بصسارانی شصعرصش واتصنص :

طؤشةی ساماپ ،هؤر دا دیاوة            ضوون مانط نة طؤشةی هةورة سیاوة ( ل 369 ) یامکةتی ئی شصعرص کة ضصرةنة مةی و بة نامؤ بصسارانیض ئیشارةش کةردَةن :

های أةحمةت ئةو قةبر ،سةودایی کامپ              سةرمةشق مةینةت ، بصساران مةنزپ : " یانة وصرانی هةر وة من ئامان                       مةتاوؤ طرتةی کةسصوتةر دامان ( 522 ) دماواضوو بةشوو فؤلکلؤری :

ئیسة من طیانم ئةو تایص وةش بؤن           ئةو طیانة نة جای تایص زؤپفی تؤن ( ل 114 ) تایصو زؤپف ضصشا ضنةت بوازوو         ثةأدةی دپ دأیان ، ثنةش ورازوو ( فوولکلؤر ) واسپ بؤ بة وةسپ ،جةمینی لاپت                 بؤ بنیؤ وة بؤی ،زؤپفی زؤخاپت ( ل 117 )  شةوان مةوسوونة بة تارسةتةوة               بؤ بنیةو وة بؤی هةناسةتةوة (فوولکلؤر )  مةر ئةوسا داخت بةر کةروون نة دپ     کؤ بؤ وة سةرم ، کؤطای سةنط و طپ ( ل 203 ) مةر ئةوسا مةیلت فةرامووش کةروو       سثیدی کةفةن باپاثؤش کةروو (  فوولکلؤر ) کةسص بطصرة تؤ بة یاری وصت                    ئةو جة تؤ فیشتةر بسؤضؤ ثةرصت ( ل 321 ) ثةی کةسص مرة ، ثةی تؤ مةردَة بؤ        ئادَیض ثصسنة تؤ ئیمان هةردَة بؤ (  فوولکلؤر  ) یام یاطصوةتةرةنة کة ضنی یاریش قسص کةرؤنة و داواو تایص جة زؤپفوو یاری کةرؤنة تا بنیؤش سةروو زامی و دةرد و برینش سارصش کةرؤنة :

... بماپوون نة ضةم ، ساکن بؤ جة دةرد                دپ بی بة زؤخاپ ، با نةبؤ بة طةرد ( ل 360 )   تایص زؤپف ضصشا ضنةت بوازوو         ثةأدةی دپ دأیان ، ثنةش ورازوو (  فوولکلؤر ) تا تصر تةماشای باپات بکةروون                   نةوا داخانت وة قیامةت بةروون ( ل 396 ) بؤرص وا بانة تةماشةت کةروو                     نةکا داخةکات قیامةت بةروو (فوولکلؤر ) دماواضوو تایبةتیص شصعری بصسارانی

شصوةی بةأةزا ها بةو زؤپفةوة             بةو زنجیرةی زؤپف دةستی تؤپفةوة ( ل 65 )  شصوةی وةنةوشة ها بةو خاپةوة        بةو طؤنای طؤپأةنط ، بوومی لاپةوة ( ل 449 )

چکیاره :

هةرمانؤ طردَوو ئةدیبا و شاعصرا بة تایبةت شاعصرص مةحاپوو هةورامانی متاومصنه جة یةرص بةشص : کصبیةی وةشکةردَةی ( هؤظیةت سازی ) ، زوان و ئةدةبیات نامص بةرمصنة : جة بةشوو هؤظیةت سازیةنة ثصسنة حةپقصوص ثةیوةندیدارص بةینوو ویةردَةو ئیسةو هةورامانیةنة کارشا کةردَةن . زوان : زوان ثصسنة بنةأةتیتةرین فاکتوو فةرهةنط و نةتةوةی ،  ئصندة هةمیةتدار و یاطةطیرا کة بیةی ئصنسانی بة بص زوان ضصوصوی غةریب مرمانؤنة  ، بة جؤرصو کة متاومص ئصنسانی حةیوانی قسةکةر واضمصنة و جة لایةنصوتةرةوة هؤرطصرتةی ئی زوانیة ئةرکوو سةرشانو طردًَ قسةکةرصظو ئا زوانیةنة . ئةدةبیات : ئةطةر ئةدةبیاتی بة دوص بةشص دةمواض ( واتةئی ) و نویستةئی دةسةبةندی کةرمصنة؛ ئةدةبیاتی واتةئی و سةرزوانی بة بؤنةو ضوارضؤ (ساختار ) ، تایبةتیةکص و حةر ثاسنة هصرشوو سةنعةت و تةکنؤلؤذی جة طردَو بوارةکاشةنة ، فرةتةر ئینا وةردةمو هؤروشموو جة بةینلوایةنة . زانایی بصسارانی جة أوؤ ئی بةپطاوة کة دلص شصعرةکاشةنة هةنص ، زانایصوی بةرز و وةرهةپا بیةن . ثةی سةلةمنای ئی قسص جة هةر مةفهوومصوی ، ئةلصمصنتةکا هؤر مدَةیمص و جة حةر کامیض  یةک و دوة دانة شصعرص مارمصوة : ئیشارة بة یاطانصوتةری بةر جة جؤغرافیاو مةحالوو هورامانی ثصسنة : کؤ دةماوةندی ، بیستوون ، نةجد ، حجرالاسود . نامؤ شارا و کصشوةرا : خؤتةن ، یةمةن ، حةبةش ، ئةربةت . ئیشارة بة کةسایةتیص ئةفسانةیص و ویةرینیص ( نامص نامدارص ) ثصسنة : دارا ، شیرین و فةرهادَ ، لةیلی و مةجنوون ، خؤسرؤ و شیرین ، قةیس ، ئةفلاتوون . دلصطرص دینی و ئایینی  ثصسنة : دةیر ، دةیریان ، تةرسا ، عیسا ، شؤنةماو بصسارانی دلص ئةدةبیاتوو خةپکی ( فولکلور ) و حةر ثاسنة سةروو شاعصرص ساحیب دیوانص و ....

سةرضةمص :

1 ) کوورش ئةمینی ، مةولةوی و ساقی و نةیضی جة أاوة ، وةپا نةکریانةوة

2 ) محمدپور ، عادل ، سرود خزان ، چاپ اول 1381 ، انتشارات زریبار

3 ) د . خةزنةدار ، مارف ، مصذووی ئةدةبی کوردی ، هةولصر 2002 ، دةزطای ضاث و بپاوکردنةوةی ئاراس

4 ) استحاله طبیعت در هنر ، آناندا کوماراسوامی ، ترجمه صالح طباطبایی ، چاپ اول ، پاییز 1384 ، انتشارات فرهنگستان هنر ، ص 19

دیوانی مةولةوی ،کؤکردنةوة ،لصکؤپینةوة و لصکدانةوة و لة سةر نووسینی مةلا عبدالکریمی مدرس ، بپاوکةرةوةی کوردستان ، زمستان 1378  

دیوانی بیسارانی ، لصکؤپینةوة و لصکدانةوة حةکیم مةلا چاپح ،ویراستار حسین سبحانی ،ناشر : ویراستار ،ضاثی یةکةم 1375ی هةتاوی ،طؤران ، سنة                                                                        

 

کوورش ئةمینی                                                                                                          

 


نویسنده: عدنان ذبیحی و نوری شهابی
تاریخ: پنجشنبه ٧ بهمن ۱۳۸٩

 

 

 

کنگره علمی، پژوهشی

شاعر وعالم بزرگ

ماموستا ملا مصطفی بیسارانی

عنوان مقاله:  عشق در اندیشه بیسارانی

(شرح یکی از غزل­های شاعر)

نویسنده: سیّد اسماعیل حسینی

مرداد ماه  1388

سنندج


 

چکیده:

       عشق در حکمت عملی و عرفان نظری واژه­ای است آشنا که مهم­ترین رکن طریقت است و این مقام را تنها انسان کامل که مراتب ترقی و تکامل را پیموده است درک کند.

      عرفای نام آشنای کُرد هر یک طبق مشرب عرفانی خود از عشق سخن گفته واهمیت آن را در سیر وسلوک الی­الله­وتزکیه­ی نفس بخوبی برشمرده­اند.

     شاعر و عالم و عارف بزرگ کُرد ماموستا «ملامصطفی بیسارانی» از عرفای قرن دوازدهم هجری قمری از جمله این عرفاست که در اشعار خود از عشق و انواع آن به تفصیل سخن رانده و نقش آن را در تکامل انسان بیان کرده است.

     مقاله حاضر بر آن است تا به بررسی عشق در اندیشه عرفانی این عارف بزرگ بپردازد و افکار و اندیشه­های او را با دیگر عرفای ایرانی از جمله جامی، مولوی، عطار، حافظ، غزالی و دیگران ........... مقایسه نموده و تطبیق دهد. این کار با نگرش به محورهای اصلی کنگره در پرتو شرح و تفسیر یکی از غزل­های عرفانی شاعر و عارف مورد نظر صورت می­گیرد و اصل مقاله به زبان کُردی است که در بطن آن گاهی از اشعار فارسی نیز به تناسب نیاز استفاده شده است.

 

 


 

بة‌ ناوی خودای عیشق و ئةوین

مامؤستایانی هیَذا،  میوانانی بةرِیَزی کؤنطرة!

      باسمان لة‌ضؤنیةتی (عیشق)ة. لة ئةندیشة و مةشرةبی عیرفانی  مامؤستا (بیَسارانی)دا.

     وةختآ کةسایةتیةکی  بةرزی وةک (مةولةوی)  لة دیوانةکةیدا  بة (سةودایی کاملَ) ناوی لیَ ئةبات،  ئاشکرایة کة  (بیَسارانی)  مةقامیَکی بةرزی لة‌عیرفان­دا هةبوة بة‌ناوی  یةکآ  لة‌زانستة ئیلاهی­یةکان،  ضونکة هةردووشةکة (سةودایی کامیل)  لة‌ویَذة و ئةدةبیاتی  عیرفانیدا باری مةعناییان فرةیة. لة زانستی عیرفانی­دا «کاملَ» بة کةسیَک دةلَیَن کة لة‌رِیزی «اهل الله» دابآ و خاوةنی سآ ثلة و ثایة­ی بةرزی: شةریعةت، طهریقةت، وحةحقیقةت بآ. هةروةها لة حیکمةتی عةمةلی و نظری­دا  کة مایةسیی تیَدا نةبآ و طةیشتبآ بة ترؤثکی خودا ناسین.

      وا نةزانین بیَسارانی  تةنها میرزا شاعیریَکی ئاسایی بوة و ئامان لةرازنةی وتوة، خةیر ...  بیَسارانی مةلایةکی ثایةبةرز بوة لة‌هةموو زانستةکانی  سةردةمی خویَدا بة‌تایبةت (عیلمی ئوسولَ)  بةداخةوة یةکیَک  لة‌ کةمایةسی یةکانی ئیَمة ئةوةیة فرةیةک  لة‌ناودارانمان  لة‌کاتی  ذیانی خؤیان­دا بةرهةمةکانیان کؤنةکراوةتةوة  تا ثیَناسةیةک  باش بآ بؤ ثةی­بردن  بة‌بیر و بؤضوونیان  کة یةکیَک  لةوانة مامؤستا (بیَسارانی)یة.

      ئةطةر دیوانی طومان لیَ نةکراوی ئةومان  لة بةردةست­دا  بوایةت،  لة‌بةرتیشکی  شیعرةکانی­دا باشتر ئةمانناسیةوة و تیَدةطةیشتین  لة‌جیهان  بینی  و شیَوازی فیکری­یان.

      بةم  بؤنةوة ئةو شیعرانةی  کة تا ئیَستا  بة‌ناوی (بیَسارانی)یةوة  لةم و لةو کؤکراونةتةوة،  لة ئاستیَکی  زؤر نزم­دان و بةشی (رِؤمانتیک)ةکةشی زؤر لاوازةو هةرطیز  بة تؤزی ثیَ­ی (مةولةوی)دا ناطات و لة ئاکام­دا مةلایةکی طةورةی وةک (بیَسارانی) دةباتة رِیزی میرزایةکی  دةرةجةسآ.

لیَرةدابؤت هةیة بثرسی: دةی برالة!  ضارة ضیة؟!

ناضار دةبآ کورد وتةنی:  (دةس بنینة جؤتاطةنم ثیَ ئةطات)  و بةم کةمة بساضیَنین.

      من خؤم لة‌بةیازیَکی  زؤر کؤن­دا ثارضة شیعریَکم بةرضاو کةوت کة‌بة شیعری  بیَسارانی­یان لة ‌قةلَةم­دابوو و منیش هةر ئةو شیعرانة دةکةمة  طةردوونةی ئةم وتارة کة‌باس لة‌عیشق و ئةوین دةکات  لة‌ئاویَنةی بیَطةردی بیری ثیری بیَساران­دا.

لة‌بارةی عشیق وئةوینةوة طةلیَک  شتمان ذنةفتووة لة‌عالةمی  عیرفان.

      دةلَیَن:  بنةرِةتی  خانووی هةستی لة بان عیشقةوة دانراوةو ئةو جم و جوولَةی کة بةو کةوتووة و سةراسةر دونیای داطرتووة هةر بة بؤنةی عیشقةوةیة.

     کةوایة بؤ رِةخسان  و تیَطةیشتن و ثیَطةیشتن  رِاستةقینة، لة‌عیشق­دا بطةرِن. عیشق ئاطریَکة  وةختآ  لة دلَی کةسیَک­دا هةلَطرسیَت هةمووشت دةسووتیَنآ جطة لة یار.  بة وتةی (مولانا):

«عشق آن شعله است کو چون بر فروخت

                    هر چه جز معشوق باقی جمله سوخت»

      عیشق  لةوشةی (عةشقة) داتاشراوة کة طیایةکة دةئالَیَتة دارودرةخت  وتةرِی دارةکة ئةمذآ و رِةنطی زةرد ولاواز دةکات و طةلآکانی دةوةریَنآ و ثاش ماوةیةک دارةکةش وردة وردة وشک دةبآ. عیشق­یش وةها حالَةتآ دیَنآ بة سةر عاشق وئةوین­داردا  بةومةرجةی بطاتة کة مالَ و رِةخسان.

لة شةک دابووم: کة ئایا طیای (عةشقة)  هةمان طولَی (لاولاو)ةکةی خؤمانة یان نة؟! کةضی خواو رِاسان دیم.

     مامؤستای هیَذا (علی اکبر دهخدا) نووسیویةنی: عةشقة هةمان لاولاوةکة دةئالَیَتة درةخت ووشکی دةکات.

       بة تیَکرِا عیشق موتوریَکة کاینات و بوونةوةر دةخاتة حةرةکةت  و جمشت. دةلَیَن: هةوةلَین عاشق و ئةوین دارخوای طةورة بووة کة بة‌طویَرةی حةدیثی قودسیی قةرموویةتی:

«کنت کنزاً مخفیاً فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق لکی اعرف»

      وةزوان خؤمان: من طةنجیَکی نادیاربووم، ثیَم خؤش بوو دةرکةوم و بناسریَم، بؤ ئةم کارةهاتم دونیا و مافیهام بة دی­هیَنا:

      یةکآ هةبوو، یةکآ نةبوو، جطة لة خوا هیضکةس نةبوو، هیض هةر نةبوو.  ئةو خوایة تاک و تةنیا بوو، دلَووان و دلآوابوو .... دةیدی، دةی­بیست، جوانی دةویست،  وازی لة‌کاری رِةوابوو، بیَکاری لا ثةسةند نةبوو، نالةباری ثآ رِةند نةبوو، لة نةبوون خؤشی نةدةهات، حةزی دةکرد لة‌بوون، لة هات.

خودا لاطیری هونةربوو، دروسکار وداهیَنةر بوو.....»

       جا (مةولةوی) و (بیَسارانی) و (حافزی شیراز) هةرسآ لة  سةر ئةم باوةرِةن کة هةوةلَین عاشق خودا بوو.

     دةلَیَن: عیشق لازمةی ذیانةو لة ثلةی یةکةم­دا فیکرو بیری مرؤ تیذ ئةکات، ئینسان بزیَو و ضالاک و وریا و زیرةک دةکاتةوة، زوان ثاراو دةکات، سروشتی بنیادةمی طیَل و حؤل وةهةروةها رِذد و ضرووک دةطؤرِآ، تةبیعةتی نةرم ونیان دةکات، ئینسان ثالَ ثیَوة ئةنآ بؤ جوانی بةرط و لیباس و خاویَنی  و ثاکی خواردةمةنی.

      لةم بارةوة داستان و بةسةرهاتی کورِة دةبةنط و طةلحؤکةی (بارام طور) سةرنج رِاکیَشة کة سةرةنجام عیشق کردی بة ثیاویَکی  باش و وریا وتوانی بیَتة جیَطة داری باوکی.

      بةم بؤنةوة لة‌عالةمی عیرفان­دا،  زیندووی بآ عیشق و ئادةمیزادی کةللةوشک نابریَتة رِیزی ئینسان / بةلَکة دةضیَتة رِیزی ولَسات و ضوارثآ یانةوة. مةلای جةزیری خواناسی طةورة دةلَیَت:

«ئةو مةلایةی لة عیشق بآ خةبةرة

                                طاجووتیَکة میَزةرةآ  زلی لة سةرة»

بؤیة مامؤستا (صیدی) هةورامانی دةلَیَت :

« ئةرعاشق نةبان یةکسةر مةللآ و شیَخ

                                فتوابؤ (صةیدی) سةربرِان بة تیَخ »

 

     بةم بؤنةوة تةنز و قسةی نةستةقیش  خؤی کوتاوةتة ناو ئةدةبیاتی عیرفانی و ئةوةتة (جامی) لة (لةیلی و مةجنوون)ة کةیدا بة تةنزةوة دةلَیَت:

آرند که واعظی سخنور

 

بر مجلس وعظ سایه گستر

از دفتر عشق نکته می­راند

 

وافسانه­ای عاشقی همی خواند

خرگم شده­ای بر او گذر کرد

 

وزگم شده­ی خودش خبر کرد

زد بانگ: کة کیست حاضر امروز

 

کز عشق نبوده خاطر افروز؟

نی محنت عشق دیده هرگز

 

نی جور بتان کشیده هرگز؟!

برخاست زجای ساده مردی

 

هرگز زدلش نزاده دردی:

کان کس منم ای ستوده­ی دهر

 

کز عشق نبوده هر گزم بهر

خر گم شده را بخواند کای یار

 

اینک خر تو بیار افسار

 

ئیَمةش ئةم تةنزة  جوانةمان بةم جؤرة بة‌هؤنراوةی کوردی دةرهیَنا، تکایة طوآ­ی بؤ رِاطرن:

ئیَذن : مةلایةک ثیاو باش و بةکةلَک


ع8ع

 

لة ناو مزطةوت­دا وةعزی بوو بؤ خةلَک

رِوی لة خالیقی سةما و زةوین بوو

 

باسی لة خاسی عیشق و ئةوین بوو،

ثیاطآ لة‌مةزرا و دةشت و دةرةکةی

 

ون ببوو داماو تاقةکةرةکةی

بؤ کةر ئةطةرِیا تاوآ نة ئةسرةوت

 

بة هةلَةداوان هاتة ناو مزطةوت

 دةنطی هةلَیَنا زؤر بة طةرم وتاو:

 

کةرم طوم بوة، نةتان دی بة ضاو؟

بؤ کةر ئةطةرِم لةم دؤلَ و شیوة

 

رِةحمةتتان لیَ بیَ کیَ کةری دیوة؟!

طوآی طرت لة مةلا و وةعزومؤضیاری

 

دی طةلیَ جوانة باس ووتاری

ئةیوت: بة بآ عیشق ذین بة سةربردن

 

ئةوةکةی ذینة، ثیَ­ی بلَیَن مردن

قاوی کرد: کیَ­یة لة عیشق بیَ بةشة؟!

 

تاکوو بیناسین ئةو ضارة رِةشة!

کیَ نةی کیَشاوة رِةنجی عیشقی ثاک

 

کیَ سینةی بة تیر دلَدار نةبوة ضاک؟

طیَلة ثیاوآ بوو لة‌ناو ئةو خةلَکة

 

قاوی کرد: ئةوین ضشتآ بآ کةلَکة

سویَندم بة خودای ئاسمان و زةوین

 

قةت بةشم نةبوة لة‌عیشق و ئةوین

نازانم ئةوین بةری کام طیایة

 

لة ئاوةدانی یان لة ضیایة؟

مةلا بانطی کرد: کاکی کةرون بوو

 

هاتنت بؤ ئیَرة بةزایة نةضوو!

مزطةوت لة‌بؤ تؤ خةیرة و بةرةکةت

 

هةوسارت بیَنة ئةمة کةرةکةت....!

 

        بةلَی عیشق تاقةوشةیةکة تا ئیَستا هیض فةرهةنطآ نةیتوانیوة بة باشی مانای لیَک بداتةوة:

« عاشقان را با خود و با هیچکس تدبیر نیست

                عین وشین و قاف را اندر کتب تفسیر نیست»

 

       جا لة بةر ئةمةیة کة عیشق لة ئةندیشةو بؤضوونی (بیَسارانی)دا شویَن ورِیَ­یةک تایبةتی بؤ خؤی تةرخان کردوة و ئةو عیشقةی کة مةبةستی ئةوة دةرِواتة رِیزی عیشقی (افلاطونی).

       تا ئیَستا .... بةو جؤرة کة ئیَمة لیَ­ی تیَطةیشتووین ..... عیشق تةنها بة‌دو بةشی: (حةقیقی) و (مةجازی)دابةش کراوة بةلآم  بیَسارانی بةو جؤرةی کة من لة بةیازةکةدا دیومة عیشق دابةش ئةکات بة سآ بةشی:

1 – عمومی (طشتی)

2 – مةجازی

3 – حةقیقی

کةوادیارة ئةمةش لة تایبةت­مةندییةکانی ئةو ثایةبةرزةبآ.

 

       عمومی(طشتی):  تایبةتی دونیا ثةرستانة و هةرکةس لةم بوارةدا بؤ خؤی طراوومةعشووقیَکی هةیة:

«هةرکةس ثةی مةراق ویَش سةرطةردانةن»

هةرکةس بةشتآ دلَ ئةبةستآ و بؤی تیَدةکؤشآ.

 

       مةجازی:  ثوختةو کاکلَةی خؤشةویستی­یة و رِةنجی عیشق بة‌طیان و دلَ کیَشان وةکو عیشقی (زولةیخا)و (مةجنوون) کة سةرةنجام لة‌ثةردةی مةجاز هاتة دةرةوة و ثالَی­دا بة حةقیقةتةوة:

 

«مةجازی جةوهةر حوبب موشتاقةن

                                جة قورب و ئومید بوعدوفیراقةن»

 

       حةقیقی:  ضاوثؤشینة لة‌هةرضی جیا لة مةعشووقة.  توانةوة لة‌عیشقی یاردا و ماننةوة بة‌عیشق و یادی ئةو (فنافی­الله وبقاء بالله):

«حةقیقی جةباب طه­ریق طوشادةن

                                جة تةقواو تةذکار حوبب ئوستادةن.

دیدة بثؤشؤ نةماسوی الله............. الخ»

 

       (بیَسارانی)یش هةروةکو مةولانا و سةعدی و حافز و خاقانی و غزالی و عةطار و مةحوی و صةیدی و سةدان عارفی­تر........... بؤ عیشقی مةجازی سةر لة‌فیَرطةو قوتابخانةی (شیَخی صةنعان) ئةدات و زوننار دةکاتة ثشتیَن:

«زلَیَخام زوننار، زلَیَخام زوننار

                                ثةرآ دینی تؤ، بةستةنم زوننار

ضون شیَخی صةنعان بةرشیام جة دین     

                                ثؤشام خةرقةی کوفر تةرسای بآ ئاین»

 

       ئةمة خؤی نیشانةی ئةوةیة کة (بیَسارانی) بةرهةمةکانی عةطار و خاقانی و هةر دو کتیَبی بة بایةخی: تحفة­الملوک و نصیحة­الملوک­ی.

غزالی بة باشی موتالآ کردوة.

      شایانی باسة لةویَذةو ئةدةبیاتی عیرفانی­دا شیَخ صةنعان رِةمز و نةمادی لةرِآ لادان و طةرِانةوةیة بؤ سةر فطرةت و بو ماوةی ثاک و ثاشطةز بوونةوة و طةیشتن بة کةمالَ و رِةخسان.

ضونکة بة طویَرةی دةقی (منطق الطیر)ی عةطار نةیشابوری (شیَخ عبدالرزاق صنعانی) ناسراو بة (ابن السّقا) و (شیَخی صةنعان)

      لة مةککةدا  700 کةس شویَن کةوتوو و موریدانی هةبوون. خةونیَکی­دی و لة طةلَ تاقمیَک لة‌یارانی ضووبؤ (رِؤم) و لةویَدا دلَی ضوو لة کضیَکی طاور، دةستی لة‌ئیسلام کیَشا و شةراوی خواردةوةو ماوةیةکیش بوة شوانی بةرازةکان و زونناری فةلةکانی بةستة ثشت بةلآم سةرةنجام لةم کردةیة ثاشطةز بوةو و تةوبةی کرد و بةرةو شاری مةککة طةرِایةوة. کضی طاور شویَنی کةوت و لة رِیَطای مةککةدا ضاوی بة شیَخ کةوت بةلآم دةس بة جآ طیانی سثارد.

حافظ دةلَیَت:

گر مرید راه عشقی فکر بدنامی مکن     شیخ صنعان خرقه رهن خانه خمّار داشت

 

مةحوی دةلَیَت:

« لة طةلَ دةستی مةلارِآ ناکةوآ زونناری زولَفی یار

                                        وةکو شیَخ اختیاری مةزهةبی تةرسا نةکةم ضبکةم»

 

هةروةها مامؤستا (صةیدی)یش قوتابی مةدرةسةی عیشقة و لة سةر ئةم رِیَبازةیة:

یا شیَخ صةنعانم، یا شیَخ صةنعانم

 

عاشق ثةی تةرسا من ضون صةنعانم

هةزار کةس وةی تةور شیَوةش ئی بازین

 

نیم بة حةقیقةت نیم بة مةجازین

« تامةجاز نةبؤ، حةقیق نمةبؤ

 

حةقیق بآ مةجاز تةحقیق نمةبؤ»

 

       بة‌برِوای من وادیارة ئةم شیعرةی ئاخر: (تامةجاز نةبؤ ..... الخ) لة ئةدةبیاتی عیرفانی کوردیدا حالَةتی ثةند و ضرب المثلی بة خؤ طرتووة و مةعلووم نیة کآ وتوویةتی ضونکة هاوکات لة‌دیوانی ضةند شاعیردا بةرضاو دةکةویَت وةک:  بیَسارانی، صةیدی، رِةنجوری، فةقآ  قادری هةمةوةند، و ضةند هؤنةری­تر.....

       بة‌تیَکرِا هةموو عارفان و عاشقان لة سةر ئةم حةقیقةت و مةجازة زؤر ثیَ­یان داطرتوةو ئاوی جؤطةی هةموولایان لة‌یةک بناوان هةلَکراوةو هةموو لة‌مةجازةوة دةرِؤن بؤ حةقیقةت ضونکة‌لة دةنطی ثیَ­ی عیشق خؤشتر هیض دةنطآ لای ئةوان نیة. حافظ:

« از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر        یادگاری که در این گنبد دوّار بماند»

 

خؤ جةسةدای عةشق هیض نةبآ وةشتةر

 

سابا، بدؤ عةشق نةجةرطم نةشتةر

طؤشم هةر جةدةنط وةشی ئآ سازةن

 

وةشةن سازی عةشق سةد کةمةجازةن

مةجاز ئةرسازیش ثةی رِای حةقیقةن

 

هةر مةطنؤ نةرِا بةندی تةوفیقةن

تةوفیق جةلای حةق هةرمةیؤ ثةریَش

 

کةس مةجاز تا سةر نمةمانؤ ثیَش

دامانی مةجاز تؤ باوةر وةدةست

 

ضون هؤشیارانی بة حةقیقی مةست

بة لای (بیَسارانی)یةوة – وةک فرةیةک  لة عرفاء -  مةرتةبةکانی عشق ئةمانةن:

 1 -  دلَ لة‌دةس دان و بیَ دلَی . ضون وتراوة: ( من لیس بمفقود القلب لیس بعاشق). بیَسارانی دةلَیَت:

دلَةی کةمتةرویر، دلَةی کةمتةرویر


 

دلَةی کةم خةیالَ کةم فامی کةم ویر!

شؤ جانفیداییی جة ثةروانةطیر

 

ثةروا، نةدارؤ جة شؤلَةی ئایر

ویَنةی ثةروانة ثرِ مةیل ووةفا

 

ثةرآ وةصلَ دؤس بکیَشة جةفا

تابةئایری عیشق دلَ یةند نةسؤزؤ

 

کةی ساکن مةبؤ هةر دؤس مةبیَزؤ

 

 

 

 

2 -  تأسّف . لةم ثلةیةدا عاشق و ئةوین­ داو بةبیَ مةعشووق هةلَ ناکات و هةردةم لة‌خةم و ثةذارةدایة.

 

3 -  وَجد. ئیَمةیض ثةروانةی شةم شوناسانیم

                                        ثةرِو بالَ سفتةی دینی خاسانیم

 

4 -  بیَ صةبری و تاسةی دیدار. وتراوة:

الصّبر عندک مذموم عواقبه

            والصّبر فی سائر الاشیاء محمود

 

5 -  لة سةر خؤ ضوون و مةدهؤشی.

بنؤشؤ جامآ، ثیَم یاوؤ مةستی­ی

                                بیَزار بؤ جةدین دونیا ثةرستی

 

هةر ئةمةیة کة مامؤستا (مةحوی) دةلَیَت:

« لة‌سةر خؤ ضوونة، شةیدا بوونة، قورِ ثیَوانة، سووتانة

                                        هةتا مردن مةحةببةت ئیشی زؤرة رِیزی لیَ ئةطرم»

 

      بة‌بیر ورِای (بیَسارانی)  عیشق کاتآ لةمةجاز تآ  ثةرِی و ثیَ­ی  نایة ناو قؤناغی حةقیقةتةوة، هیض شتآ ناتوانآ بیَتة کؤسث لة‌نیَوان  عاشق و مةعشووق­دا. عاشق باری قورسی ناز مةعشووقی بةشان هةلَدةطرآ و مةعشووقیش بار ناز عاشقی عاشق. ئةم دوانة لحظهیةک بآ یةک هةلَناکةن.

 

« ئیسة هاصةبرم جةتاقةت برِیا

                                یانةی صةبرم سفت،  ثةردةی دلَ درِیا»

      شؤلَةی ئاطری عیشق وردة وردة ئةتةنیَتةوة بؤ سةراثای عاشق و دةی سووتیَنآ و ثاک و خاویَنی دةکاتةو.

      دلَی  عاشق وةها ناسک و لةتیف ئةبیَتةوة کة‌تاقةت  دیتن مةعشووقی نامیَنآ و لةوانةیة بة تةجةللی  مةعشووق بسووتآ.

      حةزرةتی موسی(ع)  وةختآ طةیشتة ئةم مةقامة، داوای دیداری یاری کرد: (ربّ ارنی انظرالیک): خؤتم نیشان دةتا بت بینم!

     خودا فةرمووی: (لن ترانی)  تةوانایی دیتن منت نیة.  نةیفةرموو من خؤمت نیشان نادةم. لیَرةدایة کة بة اصطلاحی عرفا حالَةتی (قبض) و (بسط) بؤ عاشق ثةیدا ئةبآ.

      هةر ئةم مةسئةلةیة جیَطة ثیَ­ی زؤر قورسة لة‌عیرفانی نظری­دا. ئةوةتة مامؤستا (وةفایی)ش دةلَیَت:

« لة سایةی ضاوةکانت بووم بةرِةندی خةرابات

                                لة لای ثیری مةیخانة خةرقةم لة طرؤی مةی ناوة

لة‌دةدری بیَ دةرمانی کةوتوومة سةرطةردانی

                                بة جوابی (لن ترانی)  ضبکةم رِؤحم سووتاوة»

     عیشق کاتآ بة کةمالَ و رِةخسان طةیشت، ترس لة‌سووتان و تةجةللی لة ئارادا نامیَنآ و عاشق و مةعشووق دةبنة یةکآ:

هةرضی دةرِوانم هةر تؤ ئةوینم

                                خؤتی سةرضاوةی عیشق و ئةوینم

 

      لةم حالَةدا عاشق هةرضی بکات وادةزانآ خؤی نیةو مةعشووقة وةک ضؤن ئینسانةکان رِةنطی خودایی ئةطرن. لةم کاتةدا مرؤ خودایةو خوداش نیة.

« چون نور که از مهر جدا هست و جدا نیست

                    عالم همه آیات خدا هست و خدا نیست»

حةللاج دةلَیَت:

« اَنا من اهوی و من اهوی انا

                نحن روحان حَلَلنا بدنا»

 

« جز یاد توام از دل ناشاد برفت

                وز سینه هوای گل و شمشاد برفت

مستغرق ذکر تو چنانم که دگر

                در ذکر توأم ذکر تو از یاد برفت»

 

        ئةمة کة (مةولةوی)  مامؤستا (بیَسارانی) بة (سةودایی کاملَ)  ناو دةبات بةم ماناسة کة عیرفانی سةردةمی بیَسارانی عیرفانی  خوادؤزی، مةینةت و رِیازةت کیَشان، خاویَن رِاطرتنی طیان (تزکیة نفس) برِینی هةموو رِیَطا هةلَةت و سةختةکان بوة .

     نةک عیرفانی تةوةزةلی و بووذاندنةوةی لةش و مراندنی رِؤح و باری مةعنةوییةت، هةر ئةمةی کة قورئان دةیلَآ: (وقدخاب من دسّاها).  ئةوةتة بیَسارانی خؤی بة ئاشکرا باسی ئةوة دةکات کة بؤ طةیشتن بة خودا و هةوارطةی ئامانج و مةقسوود  ئةبآ هةوراز و نشیَوان ببرِی و لة هةلَةت تآ ثةرِی:

 

 

نالَةی دةردةدار، بیَ ئاخ نمةبؤ

 

دةروونی عاشق، بیَ داخ نمةبؤ

عاشق تادةمآ جةفاش نمةبؤ

 

بیَ جةفا، هةرطیز صةفاش نمةبؤ

طولَ جة طولَستان بیَ خار نمةبؤ

 

بولبول جة عةشقش بیَزار نمةبؤ

هةرکةسآ عةشقش رِةفیق نمةبؤ

 

واصلَ بة تةریق حةقیق نمةبؤ

تامةجاز نةبؤ، حةقیق نمةبؤ

 

 

حةقیق بیَ مةجاز تةحقیق نمةبؤ

شیَوةی مةجنوونی­ی، بیَ لةیل نمةبؤ

 

کؤکةنی­ی فةرهاد، بیَ مةیل نمةبؤ»

 

     ئیَستاش ثاش  ئیَثةرِینی  317  سالَ بة سةرکؤضی  دوایی بیَسارانی­دا دةنطی ئةو ثایةبةرزة لة طؤیضکةی زةمان­دا دةنط ئةداتةوة کة‌ئةلَیَت: 

      ئةی دةرویَش! هةرکةس عاشق نةبوو ثاکؤ نةبوو،  هةرکةسیش ثاکةوة نةبوو نةطةیشت بة ثاکی،  هةرکةس عاشق بوو و عیشقی خؤی  زرِاند، ثیس مایةوة و خاویَن نةکرا، ضونکة ئةو ئاطرةی لة رِیَطای ضاویةوة طةیشتبوة دلَی، لة‌رِیَطای زبانیةوة بلَیَسةی سةند:

« هةرکةسیَ جةعةشق دلَشاد نمةبؤ

                                دةری خةیر ثةریَش طوشاد نمةبؤ»

 

      دلَی  نیمة برذاویش لة‌ناوةرِیَدا مایةوة. لةمةولا لةو دلَة ئیتر ضاوةرِوانی هیض شتآ ناکرآ نةکاری دین نةدونیا. بةلَیَ ئاوایة‌رِیَطةی عاشقان.

 

ئیتر بة‌خوتان دةسثیَرم


 

 فهرست منابع و مآخذ

 

1 -  قرآن کریم

2 -  دیوانی مه­وله­وی

3 دیوانی بیسارانی ( نسخه خطی)

4 لغت نامه دهخدا

5 مثنوی معنوی مولانا

6 -  دیوانی مه­لای جزیری

7 دیوان صه­یدی هه­ورامی

8 المستطرف فی کل فنّ مستظرف

9 -  لیلی و مجنون جامی

10 منطق الطّیر عطار نیشابوری

11 -  دیوان مه­حوی

12 -  احیاء علوم الدین غزالی

13 -  دیوان وفایی

14 -  تمهیدات عین القضات همدانی

15 -  مرصاد العباد نجم­الدین رازی

16 -  یةک لة ثةنای خالَ و سیفری بیَ برِانةوة

 

 

 


نویسنده: عدنان ذبیحی و نوری شهابی
تاریخ: پنجشنبه ٧ بهمن ۱۳۸٩

به ناوی خوا

کورت کراوه‌ی وتاره‌که

به سصامثکةوة بؤ رثوةبه‌رانی کؤذی یادکردنةوةی مامؤستا بثسارانی کورت کراوةی وتارةکة‌ی خؤم پثش‌کةش دةکةم:

 

بثسارانی

   مامؤستا مه‌لا مستةفا بثسارانی یةکث له شاعیره گةورةکانی هةورامانه کة لة سةدةی یانزةهةمی کؤچی ژیاوه و شثعره‌کانی کانگای ئةوین و خؤشةویستین بثسارانی لةو شاعیره دصسوتاوانةیه که هةوثنی شثعره‌کانی سؤز و عاتیفه و خؤشةویستین.

لةم وتارةدا بة چةند خاصثک له ژیانی و بةرهة‌می بثسارانی‌دا ئاماژة‌ی پث کراوة هةتا به پتر ناسینی ئةو شاعیره گةوره لة روانگاییکی نوثوة بکةویته بةر باس و لثکؤصینةوة.

یه‌کةم : چؤنیة‌تی بار و دؤخی کؤمةصایةتی هةورامان له سةردةمی بثسارانی‌دا

دوهةم : تثکؤشانی بثسارانی بو بة دةست هثنانی هویه‌ت فةرهةنگی خؤی

سثهةم:  دارشتنی زمانی شثعری تازه و لادان له شثعری سةردةم

چوارم: بثسارانی وةکو شاعیرثکی ناذازی له بآر و دؤخی کؤمةصایةتی سه‌ردةمی خؤی دةناسرث

پثنجم: تةئسیر گرتنی بثسارانی له شاعیرانی  پثشوی خؤی

ششم: نرخی ئةدةبی شثعری بثسارانی

   که له هةر کام لةم خاصانه بة کورتی ئاماژه به تثکؤشانی فه‌رهةنگی و کؤمةصایةتی بثسارانی کراوه به تایبةت له خاصی چوارةم‌دا کة  بثسارانی بة شاعثرثکی ناذازی و رةخنة گر دةناسثینث کة هةصس و کةوتی  کؤمةصایةتی دةداته بةر رةخنه و به شثوةگةلی جؤراوجؤر ناذةزایةتی  خؤی دةردةبذی هةر وةها له خاصی پثنجم‌دا تةئسیر گرتنی بثسارانی له شاعیرانثک وةکوو خواجه حافیز شیرازی و باباتاهثر هةمةدانی پیشان دراوه بةصام  نه ئةوةی که راسةوخؤ شیعری ئةوانی وةگثذابثتةوة. بةصکوو ئةو مةزمونانة به زمانثکی تازه‌تر هؤنیوةتةوة. له خاصی شةشمدا کة ئةبثته نةرخی ئةدةبی شیعری بثسارانی، شیعره‌کانی بثسارانی له بابةت وه‌زن و ئیستیعاره و ابهام و مراعات نةزیر و جناس و توارد و... به کورتی ئاماژةیان پث کراوه که ئاکامی ئةم وتاره پیشان دةدات کة:

یةکةم: بثسارانی وةکو شاعثریکی بة ئةزمون و توانا که سروشتی رةنگینی هةورامانی له تةک هةست و عاتیفةی مرؤضایةتی و بار و دؤخی کؤمةصایةتی و بة تایبةت چةوساوةی و ژیانی خؤی گری داوةو خستوةیه‌ته بةر باس و دةبث روون کردنةی پتر له ژیان و ئاسةواری ئةو پیشان بدرث که شیعره‌کانی بةرهةمثکی پذ بایه‌خی نةتةوایةتین و بثسارانی وةکوو شاعیرثکی رؤژ هةصاتی هةتاهةتایة له ئاسمانی ئةم وصاته دةدرؤشثتةوة.

دوهةم: بایة‌خ دانی زؤرتر بةو زمانه هةتا ئةو ئاسةوارانه که میراتثکی کؤمةصایةتین لة فةوتان رزگار بن و بةنةوة‌کانی داهاتو باشتر شاعیره‌کان و نوسةرةکانمان یناسثنین.

(حةمة شةریف عةلی رةمایی)

 

 


به سصامثکةوة

بؤ مامؤستایان – نوسةران، هونةرمةندان – شاعیران و میوانانی خؤشةویست و هةر وةها بؤ کؤذی بةذثوةبةری ئةم کؤنگره که بؤ پثک هثنانی ئةم کؤذه زه‌حمةتیان کثشاوة و ماندوو نةبونیان له خزمةتدا  عةرز دةکةین خؤشةویستان، ئثوة میوانی بةذثزی شاعیریکی دصسووتان که گذه‌و سؤزی شثعره‌کانی له دصی هةر ئةوینداری راسته‌قینةدا بة تین و تاوه به شثوةیةک له دصی خوثنةردا جث‌ گر دةبن که له بیرةو چونیان بؤ هؤگرانی شثعری بثسارانی مةحاصه. وةکو بثسارانی ئةصث:

هةر کةس خةمباره‌ن به‌یو وةلای من                        خةم چةنی خةمان ز و مةبؤ ساکن

ئثمذؤ ئثوه هاتوون که به یاد کردنه‌وةی ئه‌و شاعیره پایه‌بةرزه خةمةکانتان به‌دةر کةن.

 

(بثسارانی له چةند دیمةنثکدا)

یه‌کةم:  چؤنیةتی بار و دؤخی کؤمةصایةتی لة سةردةمی بثسارانی‌دا

بثسارانی: له سةدةی یانزه‌هه‌می کؤچی، که سةردةمی حکوومةتی سةفةویةکان ژیاوه و له‌و سه‌رده‌مةی حاکمی هةورامان هةواس قلی سوصتان بووه له لاییکةوة شةذ و ئاژاوه‌ی نثوای حاکمانی ئةمارةتی ئةردةصان و حاکمانی هةورامان وه له لاییکی‌تره‌وه گثره و کثشةی  نیوانی سةفاویةکان و حاکمانی ئةردةصان که هةر له سةردةمی هةصؤخانةوه و دواتر له لاثن خان ئةحمةد خانةوة پثک هاتبو ناوچه‌کةی ئاصؤز ئاوی کردبوو و ژیان  و بار و دؤخی کؤمةصایةتی له ژثر زةبر و چةنگ دابو.  له سةردةمثکی ئاوه‌ها دا بثسارانی پث ناوةتة ژیانه‌وه که به شیعره‌کانیدا دیاره که بار و دؤخی ژیانی پذ له که‌ند و کؤسپ و ناخؤشی‌دا بوه و سةرةذای ئةمانه بثسارانی وةکوو شاعیریکی به ئةزمون له به‌رانبه‌ری ئةو بار و دؤخة ناذةزایةتی خؤی دةر بذیوه به شان و شکؤی دةسةصات‌داران دا شثعری نةوتوة.

له سه‌ردةمی بثسارانی زمانی عةرةبی زؤر تثکةصاوی زمانی فارسی بووه نوسةرانی ئةو سةردةمة عةربی زانیان به فخر و مباهات زانیوه که نووسراوةکانی خؤیان به زمانثکی فارسی بةصام له ژثر سةیتةرةی عةرةبیدا بةرازثنینةوه بثسارانی له سةردةمثکی ئاوه‌ها دا قؤصی هةصماصی شانی‌دا ژثر باصی، زمانی زگماگی خؤیدا کة زمانی هةورامیه و توانی ئةم زمانه له باری شثعره‌وه، بگةینییته مةستةواییکی زؤر بةرز که له باری ئةدةبیةو‌ه شان بداته شانی، نووسراوةی نةتةوةکانی‌تر وه‌هثلیکی دیاری کراوی لة ئةدةبیاتی کوردی شاخه‌ی گؤران خولقاند به شثوةییک که ئثمه دةتوانین ئةدةبی هةورامی له چةند قؤناخ دیاری بکةین بةم چةشنة هةر له هةوةصةوة تا بثسارانی له بثسارانیةوة تاکو مةولةوی و لة مةولةویةوه تاکو ئثسته که ئه‌و تثکؤشانةی بثسارانی توانی گیانثکی تازه ببةخشث به ئةدة‌بیات کوردی و به تایبةت به هةورامی

دووةم: تثکؤشانی بثسارانی بؤ بة دةست هثنانی هویةت فةرهةنگی خؤی

بثسارانی خؤی وةکو شاعثرثکی توانا و خاوةن ئةزمون هةستی بةوة کردووة که بیر و خةیاص و راز و نیازه‌کانی خؤی به زمانی زگماگی دةر ببذی و گوث به تانة و تةشةری خةصک نةداوة هةتا بتوانث به مةبةستی خؤی بگةیی که لةم باره‌وة ئةصث:

        نةدار و تانه نه  داروتانه                         نه دارو تاقةت تةوانای تانه

        هةر پیسه و مجنون وثص و دثوانه          مةشون وه چؤص‌دا مةسازو یانه

   پةی ویم مةگثصون سروةش  نةکاوان                 مةر مةلان مةردةن بثدشان ماوان

 بثسارانی به شثوةییک په‌ره ئةداته به هؤنراوةکانی کة شثعره‌کانی کانگای، بن لث نةهاتووی گؤرانی هةورامانن چون ئةو شیعرانه هةص قوصاوی سروشتی هةورامانن که پةذ و باصی شیعره‌کانی به گوص و چیمةن و شاخ و تافگه و به‌رد و تةصان و بةفراو رازاندوه‌تةوة  و جوانیة‌کانی سروشتی به خؤشی و تاصی  ژیانی مرؤضةوة گرث داوه بؤیه که هةر شیعری بثسارانیمان خوثندوه هةست به کانیی و بةفراو گوص و گوصزار و شاخ هةرد و کةژ و کثو دةکةین و خؤمان له خؤشی و تاصی بةرهةمةکانی بةشةریک دةزانین که ئةو شیعرانه گةنجینةییکی نایابن بنةما و خةزثنةی بن لث نةهاوتی ئةدةبیاتی گةلةکةمانن و پثناسةی نةتةوایةتی ئثمةن کة هةتا هةتایة له ئاسمانی ئةدةبیاتی ئثمةدا دةدرةوشثنه‌وه

سثهةم:  داذشتنی زمانی شیعری تازه و لادان له شیعری سةردةم

شثعری بثسارانی که له سةر بنةمای په‌تةوی ئةدةبی هةورامانةوة سه‌رچاوةی گرتوه کة ئةو ئةدةبه، مثژوویکی دور و پذ له شانازی هةیه چوون ئةو ئةدةبه توانیویه ئةم نةتةوة بگةذثنثتةوة بؤ بةر بةیانی مثژووی بةصام زمانی ئةدةبی بةر له بثسارانی زورتر زمانی شیعری ئایینی بووه که زؤرتری ئةم بةرهةمانة دةگةرثنةوة بو یارسانةکان و هثندثکیش کتثبی شانامةی هةورامی و چیرؤک که به نةزم نووسراون مانه‌تةوه  بةصام بثسارانی گیانثکی تازه‌ی دا به شیعر کة ئةویش بنةمای شیعره‌کانی هةست و عاتثفه و خةیاصن شیعری بثسارانی  به پثی‌ ‌دابةش کردنی شیعری فارسی یانی سةبکی عیراقی و هثندی و ... بثسارانی سةبکی هثندی زاصه به سةر شیعره‌کانیدا هةر چةند شثعری بثسارانی له سةبکی هثندی دایه بةصام راسته‌خؤ هونةر بؤ هونةر نیه بةصکوو هةصس و کةوت و بار و دؤخی ژیانی ئةو سةردة له هؤنراوةکانی رةنگی داوةته‌وة. بثسارانی به شثوةییکی ساده و رةوان یا سةهلی ممتنع شیعری دةر بذیوه و تثکؤشاوة زمانی ئاسایی خةصک به زمانی ئةدةبی نزیک بکاته‌وه و له‌م شثوازه سةرکةوتوو بووه که ئةبینین به وشه ئاسایه‌کان ماناییکی قوص بخوصقثنث به جؤرث که هةموو هةست و عاتثفه و خؤشةویستی له شثعره‌کانی دةدرؤشنةوة:

بثسارانی بو دةربذینی شثعره‌کان رثزمانی هةورامی راستة‌و خؤ رچاو نکردوه به تایبه‌ت له بابةت تةسنیه‌ستم‌وه بؤ وثنة ئةصث:

شةوةن خةصوةتةن ماص بث ئةغیارةن             عاصةم گرد و تةن دؤس خةبةردارةن

که له زمانی هةورامی‌دا ناییصن شةوةن ئةصثن شةوةنة ئةگةر ئةم شیعره به شه‌وةنة خةصوةتةن دةست پث بکرث هةم شیعره‌کة له وةزدان دةشکی و هةم له جوانی کةم دةبثتةوة کة به‌م جؤره دةستی داوةتة لة رثزمان کة له لای هثندث له نووسةرانی هةورامیة‌وه که وتوته به ره‌خنه نه تةنیا بثسارانی بةصکوو باقی شاعیرانی هةورامان وةکو مامؤستا مةولة‌وی و ...

له نثو ئاسةواری شیعری هةورامی‌دا تةنیا شیعره‌کانی مامؤستا سةیدی هةورامی ئةویش‌ئةو بةشةی که به شیعری کؤن به ناوبانگه ئةو رثزمانه پارثزراوه مامؤستا سةیدی ئةصث:

و له گؤرانیةکانی هةورامانیش هةر ئةو رثزمانه پارثزراوة وةکوو ئه‌صثن

قیبله‌م و تثنة هةر هاش مةبؤوه                       مةر به گةلاوثژ فثنکش بؤوه

کة وشةی وتثنه دیاره‌که ئافره‌ته خةوتووة ئةوةی که ئةم کارث بثسارانی و مةولةوی و کسانثکی دیکه کردویانه کارثکی ئاسایی یانی ئاص و گؤذی زمانیه یانه ئةو بةذای من کارثکی فة‌نیه و زمانةوانی دةتوانث ئه‌وة روون کاتةوه چون زمانه هثند و ئوروپیه‌کان و هثندو ئثرانیة‌کان که زمانی ئثمةش دةچثتةوة سةر ئةو بنةرةته له ئةوةصةوة موزةکر و مو‌ئةنةسی بووه و به تثپةذ بوونی زمانی ئاص و گؤذی به سةرداهاتووه و زمان بةره‌و ئاسایی چووه که زمانی هةورامیش به مرور ئةو قؤناخه تثپةذ دةکات.

 

چوارم: بثسارانی وةکوو شاعثرثک و کةسایةتثکی ناذازی له بار و دؤخی کؤمةصایةتی سةردةمی خؤی.

 ئةگةر به وردی به‌رهةمةکانی بثسارانی بخةینه بةر باس و لثکؤصینةوة بؤمان دةردةکةوث  که بثسارانی کةسایه‌تثکی زور ناذازی بووه شثعره‌کانی هاوار و سکاصای زؤریان پثوه دیاره شتثک که تا ئثسته بایه‌خی ئةوتؤی پث نةدراوه ئةوةیة کة بثسارانی تةنیا به شاعثریکی عاشق دةیناسن که له عیشقه‌کةیدا سةر نةکه‌وتووه و هه‌ر ئه‌وه بوه به هؤی هةصقوصانی شثعره لای بثسارانی، بةصام ئة‌وةی کة پثویسته  ئاماژةی پث بکةین ئةوةیه که بثسارانی له چةند دةستة و کؤمةص ناذازی بووه و نارةزایةتی خؤی نةشاردوةتةوة له شةرحی حاصی خؤی‌دا ئةصث:

جة دةرده داران هةر منةنان وةس           مةدیه و مةونیو هةنی نیه‌ن کةس

یا

 

غةیر جة سوبحدةم شنوی باد سةرد

 

که‌س جثم نةشنةفتةن ناصةی داخ و دةرد

ئةو دةسته و تاقمانه کة که‌وتوونةته بةر رةخنةی بثسارانی:

 

 

ئةلف:  ئةو کةسانةی که دوو رون و زاهثر ساز و ریاکارن لةم بارةوة ئةصث:

 

 

رویی کفرث دیم ئیمان  مةپؤشا

 

دین ئیمان به دةس کافر فرؤشا

دین تةرسا گرت هؤرگثصاجة گشت

 

پشت به‌ست بة زنار کلیسا و کةنشت

واتم ئةی دصه فامت شونه سةر

 

کث بةستةن به‌دین کوفاران کةمةر

دص وات به خودای کارساز کریم

 

من جه دین تؤ بثزارم بةریم

سوب سةدای ناقوس سةیر مه‌یخانة

 

دین تةرسایان کلیسا یانه

خاستةرةن جة دین ناتةمام تؤ

 

نه سوجدةی ریای سوبح و شام تؤ

سوب جة بتخانه دةرون پذجؤش

 

جه شنؤی بادةی نؤش نوشا نوش

خاستةرةن جة دین ریاکةردةی تؤ

 

رةنج ئاخر هیچ بةر نةوةرده‌ی تؤ

ب: ده‌سته و تاقمه‌ن که بثسارانی به ناوی گروی بث ده‌ردان ناویان دةبات که مةبةستی ئةو کةسانةیه کة تةنیا هان له شوثن خواردن و خةوتن‌دا و به مةعیاری ئیمذؤژی کسانثکی بث‌تفاوةتن که بثسارانی به توندی ئةوانه رةد دةکاتةوه و لؤمةیان دةکات وةکوو ئةصث:

دصی  بةشق حةق مةبة سه‌ر گةردان
­­

 

مةشؤ نة جامةی گروی بث دةردان

 

 

 

 

بث د‌ردان داران دصی وثنةی سةنگ

 

 

 

 

 

به هیچ خاس گه‌ست نمةیان وه تةنگ

نه پةروای نة دین دصبرشانةن

 

 

 

 

 

نه سةودای کةسث نة سةر شانةن

شةوان تابةذؤ روان تابةشةو

 

هیچ نمةزانان غةیر جة خورد و خةو

بثزار جه دیةن ئةو ناجةستانة

 

ئةو دص تةنگانه بث دةرد خةستانة

با مودام جه دةرد دةردنت پذ بو

 

لثوت جة شةذ بةت شةو ناصین تةذ بؤ

ج: بث‌وةفایان و ئةوانةی که عة‌هد و پةیمان دةشکثنن و لة سةر قسةی خؤیاندا ناوةستن لةم بارةوة ئةصث:

ئةگةر تؤ پتیتةن زةرةی عةقص و فام

 

پةی بث بةنیةتان شثت مةبةسةرسام

دوس بث بةنیةت سزامة دو پثت

 

 

 

 

 

 

بة زوان ماچؤ سةرم هانه‌رثت

لةعنةت بؤ لثشان قةوم بث‌وةفا

 

 

هةر ذو بةذةنگث مةنمانان جةفا

ئةگةر بث بةنیةت قبرش پذ نوور بؤ



 

قةبرمان جة قةبر بث بةنیت دوور بؤ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بثسارانی لةم پارچه شیعره‌دا تةکیةی لة سةر ئةقص و خةرةدة، نة هةست و ئیحساس، کة بةم جؤره دةتوانین تؤمی خةردگه‌رایی، له دثوانی بثسارانی دابةدی بکه‌ین.

د:  رةقیبه، رةقیب ئةو کةسةیة کة بثسارانی زؤر بة دةسیةوة نارازیة و کةسثکة ئةزیةت و ئازاری زؤری گه‌یاندوة بة بثسارانی بؤیه رو دةکات لة رةقیب و ئةصث:

رةقیب سیا بؤ رةقیب سیا بؤ

 

روت بة وثنه‌ی زوصف قیبلةم سیا بؤ

غةزةب جة ئاسمان پةرثت وارا بؤ

 

بةند بةندت به تثغ جة هةم جیا بؤ

به قاصب مةرده و بة سةر زینده بای

 

خةریک خه‌ذگاو ئةرامةندة بای

بةی تةور بةیو پةثت تؤ جةناسازی

 

هةرده‌م  مه‌رگ ویت به ئاوات وازی

هـ: یار و خؤشةویستةکةی بثسارانیة، که بثسارانی نه تةنیا رةخنةی لث دةگری بةصکو دوعای شةذیش دةکا و ئةصث:

قیبیلةم چون وةفات بث وةفایی بث

 

رةوائیم جة لات نارةوایی بث

یا شا هةر کةسث بث‌وة‌فا و بةین بؤ

 

گیرؤدةی غةزةب ئیمان حوسةین بؤ

 

یا

قیبلةم گرفتار .....

 

دص به جةفای تؤ بیةن گرفتار

هیجرانت بةی تةور وةنم کةردةن کار

 

مات بیةن دةنگم چوون نةقش دیوار

نةکو تامةبؤ هةناسةی سةردم

 

نة تؤ نةزانی بة حاص دةردم

تةقسیرم مةگیر من بثزارم لثت

 

چةنی بث شةرتی وثت مةزانی وثت

و:  و ئاخرین دةسته بثسارانیةکانن گلةیی له بثسارانیةکانیش دةکا و ئةصث:

تةشریف ناوةردی تةشریف ناوةردی

 

هةی شةماص چثش بث‌تةشریف ناوةردی

مةخسةص ماص خةم نة دص نةکةردی

 

مةر شةربةت نةدةس بث شةرتان وةردی

یةقینی هةرزة گةرد بث مقامةنی

 

چون سارائیان خةیاص خامةنی

 

سارائیان مةبةستی بثسارنیةکانه شایةد مه‌بةستیشی له خؤیشی بث کة له بیر و بؤچؤنی خؤی هةم رةخنة بگرن و له شیعرثکا ئةصث.

چون بثسارانی هةر‌کةس بث دص بؤ                        چون باغچه‌ی بث ئاو دایم بی گوص بو

پثنجم: تةئسیر گرتنی بثسارانی له شاعثرانی پثشوی خؤی

بثسارانی وةکوو هؤگری ئةدةب و هؤنةر،  شاره‌زاییکی زؤری له سةر ئةدةبیاتی کوردی و فارسی و عةرةبی‌دا هةبوه که بث‌شک له‌و ئةدةبه کةصک و سودی فراوانی گرتووه بةصام تةئسیر گرتنی بثسارانی له‌و شاعیرانه راستةوخؤ نةبوة ئةوةی کة بثسارانی هؤنیوةتةوة مصکی خؤیةتی.

بثسارانی دیارة که به پثی هؤنراوةکانی خواجه حافیز شیرازی و باباتاهیری هه‌مةدانی بةلاوة خؤشة‌ویست بوون که ئاماژه به چه‌ند شیعری ئةم شاعثرانه دةکه‌ین که له سةر بثسارانی تةئسیریان هةبوو بث:

حافیز ئةصث:

به مژگان سیه کردی هةزاران رةخنه در دینم               بیا کز چشم بیمارت هةزاران درد برچینم

بثسارانی:

چراغم تثژتةر                                 چةند مژه داری جه ئةصماس تیژتر

هةر یةک  هةزار زام مةکه‌ران فیشتر                هةم جه پةی زامان تیژ مةبان تثژ تةر

هةر یةک به موژگان سیای مةودایی         مةشکاوان سینةی بةندةی سةودایی

 

حافثز:

ساقی به نور باده بر افروز جام ما

 

مطرب بگو کار جهان شد بکام ما

ساقیا جامیم ده که نگارنده غیب

 

کسی ندانست که در گردش پرگار چه کرد

بثسارانی

ساقی مروتةن شه‌رابی گوصذةنگ

 

دةوران دورةنگةن مةکررة درةنگ

تا وةی مةجلثسی بو یارمث به شاد

 

شادی و ناشادی مةویران چون باد

حافیز:

 

 

می‌خور که صد گناه زاغیار در حجاب

 

بهتر ز طاعتی که به روی و ریا کنند

بثسارانی:

 

 

سوب جه بتخانه دةروون پذ جؤش

 

جة شنؤی بادةی نؤش نوشا نوش

خاستةرةن جه دین  ریا کةردةی تؤ

 

رةنج ئاخر هیچ به‌ر نةوةردةی تؤ

حافثز:

 

 

این همه شهد و شکر کز سخنم می‌ریزد

 

اجر صبر یست کز آن شاخ نباتم دادند

رکناباد ما صد لوحش اله

 

که عمر خضر می بخشد زلالش

بثسارانی:

 

 

حافیز باجةتی شاخ نةباتةت

 

به نوشیده‌ی نوش جرعه‌ی مه‌ماته‌ت

به تةمای گوصگةشت سه‌یر موسةلات

 

به ئاور کناباد سه‌رچه‌شمه حیات

بةلسان الغةیب سینة‌ی پذ جه دوذ

 

سینه پذ جه‌دذ به‌حرمه‌عنی پذ

حافثز:

 

 

سیاه نامه‌تر از خودکسی نمی‌بینم

 

چگونه چون قلم دود آن بر سر نرود

بثسارانی:

 

 

جه دةردةداران هةر منةتان وةس

 

مةدیو مةونیو هةنی  نیةن کةس
 

 

باباتاهثر:

عزیزا کاسه‌ی چشم سرایت

 

میان هر دو چشمم جای پایت

از آن ترسم که غافل نهی تو

 

نشیند خار مژگانم به پایت

بثسارانی:

چراغ دا جاری بؤ وه خاوم دا

 

پا بنیه‌وه بان هةر دوو چاوم دا

مةواچه موژه‌ت تثژ تةره‌ن جه خار

 

پای گوص ئةندامم مةدةرو ئازار

باباتاهثر:

 

 

نةوای ناصةی غةم اندوته دونو

 

عیار قلب خاص بوته دونو

بوره‌سوته دلان و اهم بنالیم

 

که قدر سوته دل دلسوته دونو

یا

 

 

بوره سوته دصان گردهم آییم

 

سخن وه هم کریم گرد هم اییم

ترازو آریم غمها بسنجیم

 

هر آن غمگین‌تریم وزین تر‌ایم

بثسارانی:

 

 

هةر کةس غةم بارةن به‌یو وةلای من

 

غه‌م چةنی غةمان زو مةبو ساکن

باباتاهثر:

 

 

بی‌ته یارب ببستان گل مرویا

 

ئه‌گر رویا کةسش هرگز مةبویا

بی‌تة هر کس بخنده لب گشایه

 

رخش از خون دل هرگز مشویا

بثسارانی:

 

 

گوصان بةرنیان نه سةوز و نة زةرد

 

خاتر خةمین بان چةنی تؤزو گه‌رد

نه دةنگ سازبؤ نه عةیش بولبول

 

 نه رةنگ گوص بو نه کارخانه‌ی دص

 

ششم: نرخی ئةدةبی شیعری بثسارانی

هةروا له پثش‌دا ئاماژه‌ی پث کرا شثعری بثسارانی له رثبازی سةبکی هثندی پةرةی سةندوه و گةشةی کردووه بةصام شیعره‌کانی راسته‌وخؤ هونةر بؤ هؤنةر نین بةصکوو هةست و عاتثفه و غةم و ژیانی مرؤضایةتی له لاییکةوة و له لاییکی‌ترةوة پةیوةندی ئةو ره‌نج و مةینةتانه له گةص جوانی سروشدا گری داوه که ئةو بیر و بؤچانه‌ی بثسارانی که به زمانثکی هونه‌ری دارثژراون بونةتة کانگای هؤنةر و ئةدةبی نةتةوایةتی کة بثسارانی له لوتکه‌ی هةرة بةرزی شاعیرانی کلاسیکی هةورامان جثگةییکی دیاری کراوی بو خؤی تةرخان کردووه.

بثسارانی له دارشتنی شثواز و قاصبی  شیعره‌کانی مةسنةویة یانث هةر بةیتیکی قافیه و رةدیفی جیاوازه بةصام ناوةذؤکی شثعری و مةزمونیان غةزةصن و ئةو ئةرکةی کة شثوازی مةسنةوی رچاوی دةکات له شثعری بثسارانی‌دا نیه وةزنی شیعره‌کان هیجایه که به وةزنی خؤماصی به ناو بانگه چون ئةو وةزنه ناچثته خانی عروزی عةرةبیةوة بةصکوو له وةزنی شیعرةکة ئثرانیةکة به فةهلةویات بةناوبانگه و وةزنی خسروانیش پث دةصثن که ئثرانیةکان ئه‌و وةزنه دةبةنةو بؤ گاتهای زةردشت  و شیتها

و له شثعرةکانی بثسارانی دا غةم و چةوساوةیی ئثش و ئازار تةنیا به ئةستؤی مروض نیه به‌صکوو سروشتیش شةریکه و دثته هانای مرؤضةوة وةکوو ئةصث:

چنوور پةی زوصفت پةشثو حاصشةن

 

وةنةوشة سةودای خاص خةیاصشةن

گوص پةی جةمینت مةسوچو چون شةم

 

جه دوریت نیشته‌ن نه پاش خار خةم

نةتةنیا سروشت و الفاز و مةعنی حةقیقی و به‌صکو ئه‌صفاز مةعنی مة‌جازیش دثته هانایةوة

 

وةکوو:

 

 

سؤز جه سؤزی من سفته زار بیةن

 

 

 

 

 

دةرد و جه‌پةی دةردم بثقةرار بیةن

زامةت زویرن پةرث زامةتم

 

خةم خجص مةندةن جة خةم قامةتم

وثص جه وثصی من تةمام وثص بیةن

 

چون من کؤ بة کؤ تارا گثص بیةن

بثسارانی له زانیاری و ره‌وان بثژی واته (علوم بلاغه) زؤر سةرکةوتوانه توانیویه بةرهةمةکةی بهؤنثتةوة و لة فه‌ساحةت و بةلاغه‌ت دا زؤر سةرکةوتوو بث زمانی شثعری بثسارانی سةهلی مومتةنثعه فة‌ساحةت کة بریتیه له جوان قسه کردن لةم روانگةوه شیعره‌کانی خاوه‌نی فةساحةتی که‌لامن و له تةنافر و زةعف ته‌ئلیف و .... بةدوورن.

له عیلمی به‌یان دا کة مه‌بةستی  سةرةکی ئةو عیلمه – تةشبیه (لثک چواندن) مةجاز ئیستثعاره و کنایةیه، بثسارانی  به‌و پةذی توانایةوة لةم بواره‌دا سةرکةوتووه

وةکوو:

چة ند سةرتاپا سةوز وثنه‌ی سةیدان

 

چةند به‌رگ هؤنین وثنةی شةهیدان

که ئةم بةیته‌کة پارچه شثعری پاییز نمانا هاتووه ئه‌و دارو باخانه که هثشتا سةرسةوزن و خةزانیان نةکردوة بة سةید تةشبیه کراون و ئةوانه که خزانیان کردوه و گةصایان وةریوة هثندث زه‌رد و سورن به شةهید تةشبیه کراون که لةم شیعره ته‌شبیه حسی (هةست) بة کار هثنراوة.

دیده ئاهوی وةحش بیابان و تةن

 

سونبوص چةریدةی رةوثصةی خوتةن

 که لثرةدا تةشبیه موئةکةد به کار هاتووه چوون ئادات تةشبیه نة‌هاتوة.

 ئثستثعاره

جفتث کاصةبةی ها بةو داره‌وة

 

 

دوشارمار بةندةن بةو چنارةوة

 که له‌م به‌یتةدا ئثستثعاره‌ی موسةرحة هاتووه که تةنیا به مشبه به ئاماژه کراوة

موحةسةنات مةعنةوی که شثعری بثسارانی دا:

توریه‌(ایهام)

جةو به‌یانةوه جةو بةیانةوة

 

حاصی پثم یاوان جة به‌یانةوة

 

خاصث دیم جة بةین دوو به‌یانةوه

 

وة بانی بةین دا مةشنیانةوة

 

که له‌م شیعره‌مانای نزیک و دوور هاتوه که به جؤرث له مانا نزیکة کةوه مانا دورةکةثش وه دةردةکةوث. مةراعات نةزیر که بریتیه دو یا چه‌ند وشةی مناسثب و نزیک له مانادا پثکةوة بگوترث.

که له‌م شیعره هاتوه:

تؤ وستات نة تةفةت مةرتبةی شاهی

تؤ دات به دةستم عةسای گةدایی

تؤ جام زوخاو مةینةت پثم نؤشای

تؤ سیا  پةصاس وة بةرگم پؤشای

موحةسنات له‌فزی:

جةناس کة ئةبثته هثنانی دو وته له ئاخاوتن‌دا که وةکوو یةک بن به‌صام له مانادا جیاوازیان هةبث وةکوو:

خاوم بةراحةت گةشتم به دص‌واز

 

نة نةزان ره‌فیق نة رقیب دصوا ز

 

که له‌م بةیته جةناس له‌فزی تام هاتووه بؤ ئةوه‌ی وشه دصواز بة دو مانا هاتووه:
دصوازی یه‌کةم یانی به دصی خؤم به مةیلی خؤم بةصام دصوازی دوهه‌م یانی ئه‌و کةسةی دصواز و دلبری خواستوه و رةقیب و دوژمةنة.

یا

په چیوی به زصف بؤ وةیانةمان

 

تا بةو بؤی زصفت بؤ ویانةمان

له‌م به‌یته تجنیس خةتی وثژراوه چون یانه‌ی یةکةم مةبةست ماصه و یانةی دوهةم بیانوه نةک ماص.

توارد : ئةوةیة که دو شاعیر له دو زةمانی جیاوازدا به یةک مه‌زمون شثعری بگةیین که له یه‌ک رةستة دا هةردوو وةکو یةک هةستی خؤیان دةربذن

بثسارانی ئةصث:

ئافتاو پیوار بی.........

 

وةختی جه مةغریب ئافتاو پیوار بی

جة منیش جة برج تةشاو دبار بی

 

پةیوةست کةرد وةخت سوب و ئثوار بی

به نوور جةمین شةوق ئارای تة‌مام

 

یاوناوه هةم وةقت سوبح و شام

پوشکین شاعیری به ناو بانگی روس دةصث:

تؤ ئة‌تةوث گیانی من گذ بسثنث

کةواتة، بنیه روژانی بة سةرچووم بدةرةوة

سپثدةی بةیانی و

زةردةپةذی ئثوارةی ژیانم پثک بگةیینه

کة هةر دوو شاعیر گةیشتنی دیمةنی ئثواره و به‌یانی یان لةبةر چاو بووه

 

بثسارانی له شیعری مةولام بث‌قةراردا ئةصث:

مةولام بث‌قةرار...........

 

سپی تافی دیم جة حةد بث‌قةرار

جة مای بةرزةوة ویش مةوزو ئةو وار

 

ته‌ن پاره پاره مةبو سةد هةزار

تا له ئاخردا ئه‌صث:

حرفیش رثز نا تةعجیل به دةوان
       

 

 

سةردا به سةنگ‌دا راهی بث رةوان

مامؤستا سوارةی ئیلخانی زاده له شثعری خةوةبةردینه ئةصث:

له بژوثنی دةریای بلوورینی بةروث.

به خوذ خو به دیواری کثو ئةدا ئاو

له گةص گاشة‌بةردا سةر ئةسوث سةرئةسوث.

له ئاخردا ئةصث:

ئاواتی بةرزی  زرث‌یه

ئه‌زانث ئةبث هةر بژی و باژوث تا بژی تا بمثنث

هةر چةند ئاکامی هةر کام له شثعره‌کان جیاوازه به‌صام به‌ربةرةکانی  ئاو له تةک گاشة بةرد و خؤ خستنه خواره‌وة له هةصدثذ و تافگه و مای بةرزةوة له لای هةر دوو شاعیر شایانی سةرنجه.

بثسارانی له شثعری رثزنات جةرگم دا ئةصث

هةر مژةم وثنةی کصاغ کؤسار

 

 

پاری جة جةرگم گرتةن به منقار

کافکا له یه‌کث له چیروکةکانیدا ئاماژة به‌وة دةکات کة هةموو رؤژث قاصاوی دیت و گؤشتی لاقةکانی به دةندوک له ئثسقان جیا دةکاتةوة و دةیبات

بثسارانی له شثعری هوناو وةشتانةن ئةصث:

ئثمةو تؤ هامراز شةوی تا بةذؤ

 

 

جةو شةو نةدیا یام خاوث غه‌یر جة تؤ

گاهث سةر گوزةشت گاهث شیرین راز

 

گاگا جه تؤ ناز گا جه من نیاز

مامؤستا حةقیقی له شثعری به‌هار دا ئةصث:

به شةو لة دةنگ ئةداتةوة له کثوی قاسپه‌قاسپی کةو

تروسکةیی به گوص دةدا نه‌سیم و نووری مانگةشةو

من و نیگاری نازةنین به مةزهه‌بم حةرامة خةو

دةمث نیاز و رازی من دةمثکی غةمز و نازی ئةو

«حةقیقی» فرسةتی و‌ه‌ها قسةی دصت مةشارةوة

 

 

 

سةرچاوةکان:

1.    دثوانی بثسارانی – سه‌ید تاهیر هاشمی

2.    دثوانی بثسارانی – سةدیق سةفی زاده چاپ اول 1381

3.    دیوانی حةقیقی – مرکز انتشارات سةلاحةدین ئةیوبی 1367

4.    خةوةر بةردینه – ناوةندی بصاوکردنةوةی فةرهةنگ و ئةدةبی کوردی سةلاحةدین ئةیوبی

5.    ژیان و بةرهةمی شاکاری پوشکینی – محمدی ملاکریم چاپخانه‌ی «ئةلحةوادس) له بةغدا

6.    فنون بلاغت و صناعات ادبی – استاد جلال‌الدین همایی چاپ سوم – انتشارات توس

7.    گةشتی له عیلمی بلاغه – محمد سعید ابراهیمی محمدی – مهاباد 1364.

8.    لثریکای شاعیری گةورةی کورد – مةولة‌وی ئةنوةر قادر محةممةد سلثمانی 2001

9.    دیوان باباتاهیر – به خط عةباس مستوفی لممالکی – انتشارات آتلیه هنر

10.                       دیوان خواجه حافز شیرازی به اهتمام سید ابوالقاسم انجومی شیرازی چاپ پنجم

 

 


برچسب ها